Niyyəti dildə tələffüz etmək

Son günlərdə müzakirəsi gedən məsələlərdən biri də niyyəti dildə tələffüz etmək məsələsidir. Çox təəssüflə bildirməliyik ki, bu barədə müsəlmanlarda yalnış təsəvvürlər formalaşıb və bu yalnış, xətalı təsəvvürlər nəticəsində müsəlmanlar bir-birilərinə qarşı sərt davranırlar, bir-birilərini bidətlərdə ittiham edirlər. Halbuki məsələni doğru anlamaq nəticədə məsələdə nəyin məqbul ölçüdə olduğunu göstərərək müsəlmanların bir-birilərinə qarşı tolerant və yumşaq huylu olmaqlarına kömək edəcək. Müsəlmanlar arasındakı bu narazılıqlara görə biz ilk növbədə məsələləri onlara doğru-düzgün çatdırmayanları ittiham edirik və cahillərin elm kürsülərində oturmasına qarşıyıq.

İlk öncə qeyd edək ki, niyyəti dildə söyləməklə bağlı fiqhdə bir neçə məsələ mövcuddur. Bu məsələləri Allahın izni və tövfiqi ilə ayrı-ayrılıqda ələ alacağıq. Çox təəssüf ki, elm iddia edən bəzi kəslər bu qədər bəsit məsələlərdən xəbərsizdir. Bu yazıda məsələnin izahına imkanımız daxilində yer verəcəyik. İlk öncə ümumi olaraq bu məsələləri qeyd edək.

Niyyəti dildə söyləmək iki cür olur: a) insanın özünün eşidəcəyi şəkildə gizlicə söyləmək, b) ətrafındakı insanların da eşidə biləcəyi qədər ucadan söyləmək. Bu iki məsələ bir-birindən fərqli məsələlərdir, buna görə də alimlərin sözləri də bu iki məsələdə fərqlənir. İlk öncə niyyəti dildə özünün eşidə biləcəyi qədər gizlicə söyləmək barədə danışacağıq, daha sonra isə niyyəti ucadan səsləndirmək, yanındakıları çaşdırmaq haqqında danışacağıq.

 

***

 

Niyyəti gizlicə dildə söyləmək

 

Bil ki, ey Allahın rəhmətini uman müsəlman, bu məsələdə ümmətin alimləri ixtilaf ediblər. Bəzi cahillərin iddia etdiyi kimi bu məsələdə yekdil bir rəy yoxdur. Alimlərin ixtilaf etdikləri bu görüşləri biz üç görüş içində toplaya bilərik. Bu üç görüşdən birinci görüşə görə niyyəti dildə özünün eşidə biləcəyi şəkildə gizlicə tələffüz etmək müstəhəbdir. İkinci görüşə görə isə bu, şəriətdə gəlməyib, lakin caizdir. Üçüncü görüşə görə isə bu əməl bidətdir. Əgər məzhəblərə görə bu görüşləri ayırsaq belə deyə bilərik ki, hənəfilərə, şafi’ilərə və hənbəlilərə görə müstəhəbdir, malikilərə görə isə caizdir, malikilərdəki digər görüşə görə isə məkruhdur. Bu barədə “əl-Məusuva əl-Fiqhiyyə əl-Kuveytiyyə”də deyilir: “Sonra fəqihlər niyyəti (dildə) tələffüz etməyin təklifi hökmündə ixtilaf ediblər: Hənəfilər seçilmiş görüş olaraq və şafi’ilərlə hənbəlilər məzhəb görüşü olaraq ibadətlərdə niyyətin tələffüz edilməsinin sünnət olması görüşünü qəbul ediblər ki, dil qəlbə müvafiq olsun. Bəzi hənəfilər və bəzi hənbəlilər niyyəti tələffüz etməyin məkruh olması görüşünü seçiblər. Malikilər isə ibadətlərdə niyyəti tələffüz etməyin caiz olduğunu deyiblər. Lakin bunu etməmək daha yaxşıdır, amma vəsvəsə sahibi istisnadır, beləki qarışıqlığın ondan əl çəkməsi üçün (niyyəti) tələffüz etmək onun üçün müstəhəbdir.[1] Aydın olur ki, bunun müstəhəb olduğunu deyənlər ümmətin əksəriyyətidir.

 

İlk öncə hənəfi üləmasının sözlərinə nəzər salaq. Şeyx Əbu Bəkr Aləud-Din əs-Səmərqəndi (?–540) dəstəmazda niyyəti izah edərək deyir: “Sonra qəlbində niyyət etdiyini dili ilə zikr edər. Bəs bu sünnətdirmi? Bəzilərinə görə sünnət deyildir. Bəziləri isə deyib ki, bu, müstəhəb bir sünnətdir.[2]“Həmçinin məşhur hənəfi alimi Əbul-Həsən Burhənud-Din əl-Mərğinəni (530-593) deyir: “Dil ilə söyləməyə gəldikdə isə əsas etibara alınan o deyildir, qəsdini toparlamaq üçün (niyyəti dillə söyləmək) gözəldir.[3] Əkməlud-Din Əbu Abdilləh əl-Bəbərti (714-786) bu kitabın şərhində əl-Mərğinəni ilə razılaşır və heç bir etiraz etmir.[4] Digər hənəfi alimi Əbul-Məali Burhənud-Din əl-Buxari (551-616) deyir: “Sonra dil ilə söyləmək müstəhəbdirmi? Bunda şeyxlər ixtilaf ediblər; bəziləri deyib ki, yox, çünki Allahu Təalə insanların içindəkiləri görür. Bəziləri isə deyib ki, müstəhəbdir və seçimə layiq görüş budur.[5] Yəni hənəfilərdə seçimə layiq olan görüş, muxtar olan görüş bu görüşdür. Şeyx Zeynud-Din Əbu Abdilləh əl-Hənəfi ər-Razi (?–666) deyir: “(Niyyət) qəlbi ilə namaz qılmağı istəməkdir, dildə tələffüz etmək isə sünnətdir.[6] Məşhur hənəfi alimi Məcdud-Din Əbul-Fədl İbn Məvdud əl-Məvsili (599-683) deyir: “Muhəmməd bin əl-Həsən (əş-Şeybəni) deyir: “Qəlb ilə niyyət fərzdir, onu dildə zikr etmək sünnətdir və ikisini birləşdirmək əfzəldir.[7] Gördüyümüz kimi əl-Məvsili bu sözləri İmam Əbu Hənifə’nin tələbəsi Muhəmməd əş-Şeybəni’yə aid etmişdir. Lakin ondan əvvəl yaşamış hənəfi alimləri bildiyimiz qədər ilə İmam Muhəmməd’dən belə bir söz nəql etmirlər, lakin onun həcdəki niyyət barədə dedikləri sözlərindən belə bir məna çıxarırlar. Bu məqama diqqət etmək lazımdır. Həmçinin Fəxrud-Din Osman bin Əli əz-Zeylə’i (?-743) deyir: “Onu tələffüz etməyə gəldikdə isə bu, şərt deyildir, lakin qəsdini toparlamaq üçün (tələffüz etmək) gözəldir.[8] Əbu Bəkr bin Əli əl-Həddədi əl-Abbədi əz-Zəbidi (?-800) deyir: “Niyyətin yerinə gəldikdə o, qəlbdir, onu tələffüz etmək isə müstəhəbdir.[9] Bədrud-Din əl-Ayni deyir: “Bəzi kitablarda zikr olunur ki, dil ilə (niyyəti) zikr etmək müstəhəbdir. “əl-Məbsut” kitabındakı söz isə bunun “hətmən” olmasıdır. Bəzilərinə görə isə üzərində təkid edilmiş və tamamlayıcı sünnətdir...[10] Digər məşhur misirli hənəfi alimi İbn Nuceym deyir: “(Niyyəti) dillə tələffüz etmək haqqında şeyxlərin sözləri fərqlənib. “Munyətul-Musalli”də bunun müstəhəb olduğunu deyir. Muxtar olan görüş də budur və “əl-Muctəbə”də bu görüşü səhih saymışdır. “əl-Hidəyə”, “əl-Kəfi” və “ət-Təbyin” kitablarında isə qəsdin, əzmin dəqiqləşməsi üçün (dildə tələffüz etməyin) gözəl əməl olduğu qeyd olunur. “əl-İxtiyər” kitabında isə Muhəmməd bin əl-Həsən’ə nisbət edilərək bunun sünnət olduğu deyilir. “əl-Muhit” və “əl-Bədəi” kitablarında da bu şəkildədir.[11] Həmçinin İbrahim bin Muhəmməd əl-Hələbi deyir: “(Niyyəti) tələffüz etmək (qəlbdə) qəsd (etmək) ilə bir araya gətirildikdə daha əfzəl olur.[12] Şeyx Həsən bin Ömər əş-Şurunbuləli (994-1069) “Durar əl-Hukkəm” kitabına yazdığı haşiyəsində deyir: “Onu tələffüz etmək müstəhəbdir.[13] əş-Şurunbuləli həmçinin “Məraqi əl-Fələh” kitabında deyir: “Qəlbin feli ilə dilini bir araya gətirmək üçün onu dillə söyləyərsə şeyxlər bunu müstəhəb görüblər.[14] Yəni ki, hənəfi alimləri bunu müstəhəb sayıblar. Bura qədər yazdıqlarımız onu ifadə edir ki, hənəfi üləması arasında məşhur olan rəyə görə niyyəti dildə tələffüz etmək gözəl bir əməldir və bəziləri burada müstəhəb və ya sünnət sözlərini işlədirlər. Lakin bu, istilahi mənada müstəhəblik deyildir, lakin şeyxlərin gözəl saydıqları bir əməldir və buna bir məqsəd yox, vəsilə kimi baxırlar, məqsəd isə dağınıq olan niyyətin dəqiqləşməsi və cəmləşməsidir. Şeyx Əhməd bin Muhəmməd bin İsmail ət-Tahtavi (?-1231) haşiyəsində deyir: “Alləmə Nuh dedi: “Bunun müstəhəb olduğunu deyənlər də belədir; ola bilsin ki, şəriətin nəzərində yox, lakin şeyxlərin nəzərində xoş görülən bir əməl olduğunu qəsd etmişdir, çünki (həqiqətdə) müstəhəb (şəriət terminologiyasında) sünnətin bir qismidir.[15] Yəni hənəfi üləması bu məsələdə müstəhəb dedikdə şəri termin kimi yox, məhz ərəb dilində “xoş görülən bir əməl” mənasını qəsd etmişlər. Məhz buna görə də Şeyx Muhəmməd bin Abdilləh əl-Ğazzi ət-Timurtəşi (vəfatı hicri 1004) “Tənvir əl-Əbsar va Cəmi əl-Bihər” kitabında bunu dəstəmazın ədəbləri arasında zikr etmişdir və kitaba şərh yazan Muhəmməd bin Əli əl-Həskəfi (vəfatı 1088) deyir: “Bu, niyyəti tələffüz etməyi sünnət sayanlar ilə sələfdən nəql olunmamasına görə onu məkruh sayanlar arasında orta rütbədir.[16]

 

Şafi’i məzhəbinə gəldikdə isə onların məzhəbinin görüşünə görə niyyəti dildə tələffüz etmək müstəhəbdir. Şafi’i üləmasından Əbul-Həsən Əli bin Muhəmməd əl-Məvardi (364-450) deyir: “Əgər qəlbi ilə etiqad edərsə və dili ilə zikr edərsə hər iki məzhəbin ikisinə görə də keçərli olar və bu, (niyyətin) ən kamil halıdır.[17] Şeyx Əbu İshaq əş-Şirazi (393-476) deyir: “Qəlbi ilə niyyət etməsi vacibdir, çünki niyyət qəsddir; ərəblər deyirlər: “Allah səni qorumağı niyyət etsin!”, yəni “Allah səni qorumağı qəsd etsin!” Əgər dili ilə tələffüz edərsə və qəlbi ilə qəsd edərsə bu, daha güclüdür.[18]Şeyx Əbul-Məhəsin Abdul-Vahid bin İsmail ər-Ruyəni (vəfatı 502) deyir: “Niyyətin yerinə gəldikdə isə, qəlbdir...əgər qəlbi ilə niyyət edərsə və dili ilə tələffüz edərsə bu, kamillikdir.[19] Böyük şafi’i fəqihi Əbu Həmid Muhəmməd bin Muhəmməd əl-Ğazəli ət-Tusi (450-505) deyir: “Sonra bu niyyətin yeri qəlbdir və niyyətdə hər hansı bir nitq və ya hərf nəzmi yoxdur, nə qəlbdə, nə də dildə belə bir şey yoxdur. Bəli, dilin niyyətdə qəlbə kömək etməsi müstəhəbdir.[20] Həmçinin yəmənin böyük şafi’i alimi, İmam Əbul-Hüseyn Yəhya bin Əbil-Xeyr əl-İmrani (489-558) deyir: “...müstəhəb olan bunu qəlbi ilə qəsd etməsi və dili ilə tələffüz etməsidir ki, bunu tələffüz etməsi qəsdinin xalisliyində onun üçün daha dəstək verici olsun.[21] Şafi’i məzhəbindəki iki şeyxdən biri sayılan Şeyx Abdul-Kərim bin Muhəmməd ər-Rafi’i əl-Qazvini (vəfatı 623) deyir: “Sonra bu ibarələrin hamısında niyyətdə etibara alınan qəlbdir, qəlb qəflətdə olduğu halda dil kifayət etməz və (niyyəti) dildə söyləməmək və ya qəlbdəkinə müxalif şəkildə söyləmək bir zərər verməz...[22] Bu iki şeyxdən ikincisi olan İmam ən-Nəvəvi (631-676) deyir: “Dəstəmazda vacib olan niyyət qəlbdəki niyyətdir, onunla birlikdə dildə tələffüz etmək vacib deyildir və təkcə dillə tələffüz etmək keçərli deyildir. Əgər onların ikisini də birləşdirsə bu, daha güclü və daha əfzəldir. Əshabımız bu şəkildə deyiblər və bunun üzərində ittifaq ediblər.[23] İmam ən-Nəvəvi burada dil ilə tələffüz etməyin hökmünü müəyyən etmir, lakin digər kitabı olan “Minhəcut-Talibin” kitabında belə deyir: “Niyyət qəlbdə olur və təkbirdən azca əvvəl dillə söyləmək məndubdur.[24]Məndubdur, yəni müstəhəbdir. Zeynud-Din Zəkəriyyə bin Muhəmməd əl-Ənsari (824-926) deyir: “Daha əvvəl qeyd olunduğu kimi niyyətdə etibara alınan qəlbdir və niyyət ilə birlikdə onu təkbirdən bir az əvvəl dildə nitq etmək müstəhəbdir.[25] Şafi’i üləmasından Abdullah bin Abdir-Rahmən Bəfədl əl-Hədrami əs-Sa’di (850-918) deyir: “Təkbirdən bir az əvvəl niyyəti tələffüz etmək sünnətdir.[26] əl-Buxari’nin “əs-Sahih” kitabını şərh edənlərdən, məşhur mühəddis Şihəbud-Din Əbul-Abbas Əhməd bin Muhəmməd əl-Qastaləni əl-Quteybi (851-923) “İrşədus-Səri” adlı şərhində deyir: “Bəli, onu dildə söyləmək müstəhəbdir ki, dil qəlbə dəstək versin.[27] “əs-Sahih” kitabını şərh edən onuncu əsr digər bir şafi’i mühəddisi Şəmsud-Din Muhəmməd bin Ömər əs-Səfiri (877-956) deyir: “Qəlb ilə birlikdə dildə söyləmək şərt deyildir, əksinə qəlb kifayət edir, lakin dilin qəlbə dəstək verməsi üçün qəlbində niyyət etdiyini dildə tələffüz etməsi müstəhəbdir.[28] Üstəlik məzhəbin ən məşhur kitablarını şərh edən və onlara haşiyələr yazan əl-Heytəmi, ər-Ramli, əş-Şirvani, əl-Qalyubi və onlar kimi digər şafi’i fəqihlər bu görüşü dəstəkləyiblər. Biz onların hamısının görüşlərini zikr etməklə məqaləmizi uzatmaq istəmirik. Şafi’i məzhəbinin görüşünü təyin etmək üçün bura qədər zikr etdiklərimiz kifayət edir.

Burada qeyd etməyimiz lazımdır ki, bəzi şafi’i alimləri niyyətin dildə söylənməsinin müstəhəbliyinə etiraz ediblər. Misal üçün ən-Nəvəvi’nin “əl-Minhəc” əsərini şərh edənlərdən biri Kəməlud-Din Əbul-Bəqa Muhəmməd bin Musa bin İsa əd-Dəmiri (742-808) ən-Nəvəvi’nin “təkbirdən azca əvvəl dillə söyləmək məndubdur” sözlərini şərh edərək deyir: “[təkbirdən azca əvvəl dillə söyləmək məndubdur] ki, dil qəlbə kömək olsun. Həmçinin bu vəsvəsələrdən daha uzaqdır. Daha əvvəl qeyd olundu ki, əz-Zubeyri niyyəti tələffüz etməyi hər bir ibadətdə vacib görmüşdür. Bu isə çox uzaq bir görüşdür, əksinə bunun müstəhəb olmasına dair heç bir dəlil yoxdur.[29] “əl-Minhəc” kitabına şərh yazanlardan Şeyx Şihəbud-Din Əbul-Abbas Əhməd bin Həmdən əl-Əzra’i də (708-783) buna etiraz edərək demişdir: “Müstəhəbliyinə heç bir dəlil yoxdur.” Bu sözləri Şəmsud-Din Muhəmməd bin Əhməd əl-Xatib əş-Şirbini “Muğnil-Muhtəc” kitabında ondan nəql edir və buna etiraz edərək deyir: “Bu imkansızdır, əksinə hətta bütün ibadətlərdə niyyəti tələffüz etməyin vacib olduğu da deyilib.[30] Beləliklə əd-Dəmiri və əl-Əzra’i bunun müstəhəb olması ilə razılaşmırlar, sözlərinin zahirindən anlaşılan budur ki, bu əməl onlara görə sadəcə mübah hökmündədir.

Yuxarıdakı nəqllərdə oxuduğumuz kimi niyyəti tələffüz etməyi hətta vacib görənlər də olub. Bunu vacib görən alim isə zamanında Bəsra şəhərində şafi’ilərin imamı olmuş Əbu Abdilləh əz-Zubeyr bin Əhməd bin Süleyman əz-Zubeyri’dir. Hicri 317-ci ildə vəfat edib. İmam ən-Nəvəvi deyir: “Bu barədə müəllifin zikr etdiyi vəch vardır, bunu başqası da zikr edib. “əl-Həvi” kitabının sahibi (əl-Məvardi) deyir: Bu Əbu Abdilləh əz-Zubeyri’nin görüşüdür ki, qəlbin niyyəti ilə dilin tələffüzünü birləşdirmədikcə onun üçün keçərli deyildir, çünki əş-Şafi – rahiməhullah – “əl-Həcc” kitabında deyir: “Əgər həcci və ya ümrəni niyyət edərsə, dili ilə söyləməsə belə keçərlidir və bu, namaz kimi deyildir ki, orada yalnız dil ilə söyləməklə səhih olur.” Bizim əshabımız deyiblər ki, bunu deyən xəta etmişdir. əş-Şafi’nin namazda dildə söyləməklə qəsdi bu deyildir, əksinə onun qəsdi təkbirdir.[31] ən-Nəvəvinin məsələ ilə bağlı sözləri burada bitir. Fəqihlər bu görüşün şazz bir görüş olduğunu deyirlər. Fiqhdən nəsibi olmayan kəslər bu sözləri ümumiyyətlə niyyəti dildə tələffüz etməyin bidət olması üçün dəlil gətirirlər. Lakin buradakı sözlər sadəcə olaraq bunun vacibliyini inkar edir, halbuki ən-Nəvəvi’nin özünə görə bu əməl müstəhəbdir.

 

Hənbəlilərin məzhəbinə gəldikdə isə Alləmə Muvaffəqud-Din İbn Qudəmə (541-620) deyir: “Niyyət etdiyini dili ilə tələffüz edərsə daha müəkkəd olar.[32] Alləmə İmam Əbu Abdilləh Şəmsud-Din ibn Muflih (708-763) deyir: “Niyyətin yeri qəlbdir, onun bunu dilində söyləməsi sünnətdir.[33]“Şəmsud-Din Muhəmməd bin Abdilləh əz-Zərkəşi (?-772) deyir: “Bəli, (qəlbdə) qəsd ilə (dildə) tələffüzü birləşdirmək son dönəm alimlərdən bir çoxuna görə daha yaxşıdır.[34] Burhənud-Din Əbu İshaq İbrahim bin Muhəmməd ibn Muflih deyir: “Onu gizlicə dildə söyləmək sünnətdir və qəsd etdiyinin əksinə dilində xəta etməsi zərər verməz.[35] Qadi Aləud-Din Əbul-Həsən Əli bin Süleymən əl-Mərdəvi (817-885) deyir: “İkinci vəch: bunu gizlincə tələffüz etmək müstəhəbdir və məzhəbin görüşü budur. (İbn Muflih) “əl-Furu” kitabında birinci bunu zikr edir. İbn Ubeydən, “əl-Təlxis” (kitabının sahibi), İbn Təmim və İbn Razin bu görüş üzərində qərarlaşıblar. əz-Zərkəşi deyir: “Bu, son dönəm alimlərin bir çoxuna görə daha yaxşıdır.[36] əl-Mərdəvi “əl-İnsaf” kitabını ixtisar etdiyi “ət-Tənqih” kitabında deyir: “Gizlicə onu dildə söyləmək sünnətdir.[37] Həmçinin Əhməd bin Muhəmməd əş-Şuveyki (875-939) “ət-Təvdih” kitabında eyni ləfzi zikr edir, lakin heç bir etiraz etmir.[38] Şeyx Təqiyyud-Din Muhəmməd bin Əhməd ibn Nəccər əl-Fətuhi (898-972) deyir: “Vacibdən öncə mövcud olan ilk sünnətdə niyyət etmək və onu gizlicə dildə söyləmək... sünnətdir.[39] Alləmə Zeynud-Din Mər’i bin Yusuf əl-Kərmi (?-1033) “Dəlilut-Talib” kitabında dəstəmazın sünnətlərini sayaraq deyir: “Niyyəti dəstəmazın axırına qədər xatırlamaq, onları əlləri yuyarkən etmək və onu gizlicə dildə söyləmək (sünnətdir).[40] Bu görüşün eynisini “Ğayətul-Muntəhə” kitabında da zikr edir. Alləmə Mənsur bin Yunus əl-Buhuti (1000-1051) deyir: “Niyyəti dildə gizlicə söyləməsi müstəhəbdir.[41]

 

Bura qədər zikr etdiklərimizdən aydın olur ki, şafi’ilər və hənbəlilər bu əməli müstəhəb sayıblar. Hənəfilər isə bunu gözəl bir əməl sayıblar, yəni şəriətin hökmü olaraq yox, lakin vəsvəsələrdən uzaq olmaq üçün, niyyəti cəm etmək üçün bu cür dildə söyləməyi gözəl sayıblar.

 

 

 

Məsələdəki ikinci görüşə görə niyyəti dildə gizlicə söyləmək mübahdır, lakin onu tərk etmək daha yaxşıdır. Bu, malikilərin məşhur görüşüdür. Həmçinin hənbəli məzhəbindəki ikinci görüşdür və İmam Əhməddən sabit olmuş nasdır.

 

Maliki alimlərinə gəldikdə bu barədə onların sözləri məşhurdur. Əbu Said Fərəc bin Qasim ibn Lubb əl-Ğarnəti (701-782) fətvalarının birində ondan əməllərdə niyyət etmək haqqında soruşurlar: “Dildə söylənilər ya yox?” Şeyx – rahiməhullah – belə cavab verdi: “Əməllərdə niyyətə gəldikdə onun mahiyyəti xüsusilə qəlbin əzmidir. Niyyət ediləni dildə tələffüz etmək isə niyyət adlanmır və bu, malikilərə görə məşru deyildir. Bir qrup bunu vacib görüb. Malikilər isə bu görüş haqqında deyiblər ki, bunu nə əql tələb edir, nə də hər hansı bir əsər dəstəkləyir.[42] “Məşhur maliki alimi Şeyx Ziyəud-Din Xalil bin İshaq əl-Cundi (?-776) müxtəsərində[43] namazın fərzlərini sayarkən deyir: “Müəyyən namazı niyyət etmək və onun (bunu) ləfz etməsi genişdir...[44] və burada “geniş” sözünün izahı qarşıda gələcək. Şeyx Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Yusuf əl-Məvvaq əl-Abdəri əl-Ğarnəti (?-897) bu sözlərin şərhində deyir: “İbn Yunus (dedi) : “Qəlbi ilə niyyət edər və özü istəməsi halı istisna olmaqla onu dilində söyləməsi gərəkli deyildir.[45] Əbu Bəkr İbn Yunus əs-Saqalli maliki fəqihləri arasında əl-Ləxmi, İbn Rüşd, əl-Məziri kimi tərcih əhli arasında zikr olunur, hicri 451-ci ildə vəfat etmişdir. Xalil’in müxtəsərini şərh edən digər maliki alimi Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Abdilləh əl-Xaraşi (1010-1101) deyir: “Misal üçün “bu vaxtın fərz namazını niyyət etdim” deməklə qəsdini dilində söyləməməsi münasibdir, çünki niyyətin yeri qəlbdir və dilin bura heç bir aidiyyatı yoxdur. Əgər tələffüz edərsə bunda genişlik vardır, lakin daha əfzəl olanın əksini etmiş olur.[46] Əbu Abdilləh Muhəmməd ibn Uleyş deyir: “[Ləfz etməsi], yəni namaz qılanın niyyətinə dəlalət edəcək sözləri tələffüz etməsi [genişdir], yəni daha yaxşı olanın əksidir. Yalnız vəsvəsəyə düşənlər müstəsnadır, qəlbindən qarışıqlığı aparmaq üçün  dildə söyləməsi məndubdur. Bunu Əbul-Həsən, müəllif və Bəhram deyib. Bunun mübah olduğu da deyilib.[47] Beləliklə İbn Uleyş burada “geniş” sözünü “daha yaxşı olanın əksi” mənasında təfsir etmişdir. Lakin bununla belə digər təfsirləri də qeyd etmişdir. Lakin Əbul-Həsən Əli bin Əhməd əs-Saidi əl-Adəvi (1112-1189) əl-Xaraşi’nin şərhinə yazdığı haşiyəsində bunun “caiz” kimi təfsir edilməsinə üstünlük verişdir. O, deyir: “Onun “genişdir” sözü “caizdir” deməkdir və sən bilirsən ki, caiz sözü hər iki tərəfi bərabər hökm üçün və həmçinin məkruhun qarşılığı kimi işlədilir ki, bu zaman “daha yaxşının əksi” demək doğru olar. O zaman onun “geniş” sözünün “caiz” mənasında olduğunu demək daha yaxşı olardı, o mənada ki, bu, məkruh deyildir. Beləliklə bu, bunun daha yaxşının əksi olmasına zidd deyildir, lakin bir kimsənin vəsvəsə sahibi olması istisnadır. Şərhçinin (yəni əl-Xaraşi’nin) qərara gəldiyi görüş insanı razı salan görüşdür.[48] Şeyx Əhməd əd-Dərdir (1127-1201) deyir: “[Ləfz etməsi], yəni namaz qılanın niyyətini bildərəcək sözü tələffüz etməsi, misal üçün “zöhrün fərz namazını qılmağı niyyət etdim” deməsi [genişdir], yəni daha yaxşının əksi olmaq mənasında caizdir.[49] Bununla da aydın olur ki, burada məqsəd bu əməlin caiz olmasıdır və bunu etməmək daha əfzəldir. Maliki şeyxlərindən Əli bin Xaləf əl-Mənufi (857-939) deyir: “Onun yeri qəlbdir və bizə görə keçərli olan dildə söyləmədən qəlbi ilə niyyət etməsidir. Deyilib ki, bu, məzhəbdən tanınmış görüşə əsasən daha əfzəldir, çünki dil niyyətin yeri deyildir.[50] Bu kitaba haşiyə yazan əl-Adəvi bu sözlərə əlavə olaraq deyir: “Yəni ki, bəziləri deyiblər. Bəzi əlyazmalarda (deyilib ki sözü əvəzində) “əksinə bu, daha əfzəldir” sözləri keçir, yəni ki, dildə söyləməmək daha əfzəldir.[51] Həmçinin Təcud-Din Ömər bin Əbil-Yumn Əli əl-Ləxmi əl-Fəkihəni (654-734) deyir: “Bizə görə kifayət edən dilində söyləmədən ibadəti qəlbində niyyət etməsidir və bu, həm də daha əfzəldir, çünki daha əvvəl izah olunduğu kimi dil niyyətin yeri deyildir.[52]

Onu da qeyd edək ki, maliki alimlərindən Şeyx Əbu İshaq İbrahim bin Əbi Bəkr əl-Ənsari ət-Tilmisəni (615-685) müstəhəb olması görüşünü nəql etmişdir. əl-Fəkihəni deyir: “Əshabımızdan ət-Tilmisəni “əl-İstilhəq” kitabının sahibindən dildə söyləməyin müstəhəbliyini nəql etmişdir və bu, Malik’in – rahiməhullah – məzhəbində bilinən bir görüş deyildir.[53] ət-Tilmisəni’nin bu nəqlinin malikilərdə mötəbər bir görüş olmamasını həmçinin şafi’i üləmasından Əbu Həfz İbnul-Muləqqin də (723-804) zikr etmişdir.[54] “əl-İstilhəq li Kitəbiş-Şeyx Əbi İshaq” adı ilə bilinən bu kitab hicri 486-cı ildə vəfat etmiş maliki alimi Abdul-Həmid bin Muhəmməd ibn əs-Saiğ əl-Qayravani’dir. Əbu İshaq ət-Tunisi’nin (vəfatı 433) “əl-Mudəvvanə” kitabına yazdığı şərhlərə əlavədir. əl-Adəvi isə bunu bir başa ət-Tilmisəni’nin görüşü olaraq zikr edir və deyir: “ət-Tilmisəni namaz babında deyir ki, niyyəti tələffüz etmək daha əfzəldir.[55] Lakin qeyd etdik ki, bu görüş maliki məzhəbinin görüşü deyildir, lakin bəzi malikilərin görüşüdür.

 

Malikilərin bu görüşü imamımız Əhməd bin Hənbəl’in görüşünə müvafiqdir. İmam Əbu Davud əs-Sicistəni deyir: “Əhmədə dedim: “Təkbirdən öncə bir şey deyilirmi?” Dedi: “Yox.[56] Bu görüş hənbəli məzhəbindəki ikinci görüşdür. İbn Muflih deyir: “Bunu dildə gizlicə söyləmək sünnətdir. Sünnət olmadığı da deyilib; (vav mim) Əbu Davud Əhmədə dedi: “Təkbirdən əvvəl bir şey deyirikmi? Dedi: Xeyr.” Bu görüşü şeyximiz (İbn Teymiyyə) seçib və bunun (İmam) Əhmədin söylədiyi görüş olduğunu deyib.[57] İbn Muflih ikinci görüşü zikr etdikdən sonra “vav” və “mim” rəmzlərini adəti üzərinə qeyd etmişdir və bu, “vifəqa Məlik” anlamına gəlir, yəni İmam Malikə müvafiq olaraq. Beləliklə İmam Əhməd’dən gələn rəvayət İmam Malikin məzhəbinə müvafiqdir. Qadi əl-Mərdəvi deyir: “Fayda: İki vəchdən birinə görə niyyəti tələffüz etmək müstəhəb deyildir və bu, Əhməddən nass olaraq gəlmişdir. Bunu Şeyx Təqiyyud-Din (İbn Teymiyyə) söyləyib. Dedi: “Doğru olan da budur.[58] Qeyd edək ki, İbn Teymiyyə’nin buradakı sözü öz görüşü kimi yox, lakin məzhəbin görüşünü təsbit etmək kimi anlaşılmalıdır, çünki qarşıda zikr olunacağı kimi ona görə bu əməl bidətdir. Şeyx Mustafa bin Sad əs-Suyuti ər-Ruheybəni (vəfatı 1243) deyir: “[Hətta əgər] onu dildə söyləmək İmam Əhməddən və bir qrup təhqiq əhlindən gələn [nassa müxalif olsa belə].[59] Mötərizə içində qeyd etdiyimiz sözlər həqiqətdə Alləmə Mər’i bin Yusuf əl-Kərmi’nin “Ğayətul-Muntəhə” kitabındakı sözləridir.

 

Niyyəti dildə söyləməyin caiz olması görüşü həm də bəzi hənəfilərin görüşüdür. İbn Nuceym əl-Hənəfi deyir: “Bəzilərindən nəql olunub ki, sünnət qəlbdə niyyətlə kifayətlənməkdir və əgər bunu dili ilə ifadə edərsə caiz olar.[60] Bu görüşə həmçinin şafi’i alimlərindən yuxarıda adı keçən əd-Dəmiri və əl-Əzra’i’ni də aid etsək xəta etmərik.

 

 

 

Məsələdəki üçüncü görüşə görə bu əməl məkruhdur. Bədrud-Din əl-Ayni deyir: “(Əbul-Fəth bin Abdir-Rahmən bin Aləvi bin əl-Muallə əs-Səxavi) ”əl-Mufid” kitabında deyir: “Bəzi şeyxlərimiz dil ilə söyləməyi məkruh görüblər.[61] Həmçinin deyir: “(Əbul-Vahdə Muhəmməd bin Abdis-Səttər əl-Kərdəri) “Cəmi əl-Kərdəri”də zikr edir ki, bəzilərinə görə dildə zikr etmək məkruhdur.[62] İbn Nuceym deyir: “”əl-Muniyyə” kitabının şərhində bəzi (hənəfi alim)lərindən bunun məkruh olması nəql olunub.[63]

 

 

 

Bir qrup alimə görə niyyəti dildə tələffüz etmək bidətdir. Bu əməli bidət görməklə əsasən hənbəli üləması məşhurlaşıb, hətta bəzi alimləri bu səbəblə bidət olması görüşünü ümumən hənbəli məzhəbinə nisbət edərkən görmək olar. Hənbəli alimlərindən bunu bidət sayanlardan ən məşhuru Şeyxul-İslam Təqiyyud-Din İbn Teymiyyədir. O, deyir: “Hətta niyyəti tələffüz etmək həm əqldə, həm də dildə naqislikdir. Dində naqisliyə gəldikdə, çünki bu, bidətdir. Əqldə naqisliyə gəldikdə isə bu, yemək istəyən birinin “əlimi bu boşqaba qoyub ordan bir loqma götürməyi niyyət edirəm” deməsi ilə eynidir.[64] Həmçinin Hafiz İbnul-Qayyim əl-Cəvziyyə (691-751) deyir: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – namaza durarkən “Allahu Əkbər” deyərdi, bundan əvvəl heç bir şey deməzdi və heç vaxt niyyətini tələffüz etməzdi. “Allah üçün, qibləyə tərəf üz tutaraq fılan namazı, dörd rükət imam və ya məmum olaraq qılıram” sözlərini deməzdi, nə də “əda olaraq” və ya “qəza olaraq”, nə də “vaxtın fərzini” deməzdi. Bu on bidəti ondan heç kimsə nə səhih, nə də zəif bir isnad ilə, nə mürsəl, nə də müsnəd bir ləfz olaraq nəql etməyib.[65] Hənbəlilərdən həmçinin Alləmə Şərəfud-Din əl-Həccəvi (?-968) bunu bidət sayır. “əl-İqna” kitabında deyir: “Onu və niyyət etdiyini burada və sair ibadətlərdə tələffüz etmək bidətdir. Son dönəm alimlərindən bir çoxu onu gizlicə deməyi müstəhəb sayıblar. Əhmədin və bir qrup təhqiq əhlinin sözləri bunun əksinədir. İhram isə istisnadır, qarşıda o barədə gələcək. “əl-Furu” və “ət-Tənqih”də “onu gizlicə nitq etmək sünnətdir” sözləri keçir və onu sünnət sayıblar, bu isə səhvdir.[66] O, Qadi Aləud-Din əl-Mərdəvi’nin “ət-Tənqih” kitabında “bunu dildə söyləmək sünnətdir” sözləri üzərinə yazdığı haşiyəsində deyir: “Bu sözündə “əl-Furu” kitabının sahibinə tabe olmuşdur, həqiqət isə budur ki, bu əməl bidətdir. Bidətin isə sünnətə çevrilməsi təəccüblüdür... Həmçinin məşru olmayan bir şeyin məşru olduğuna, qürbət, itaət olduğuna etiqad etmək, onu din hesab etmək caiz deyildir. Bunu (İbn Muflih) “əl-Furu” kitabında “vəqf” bölümünün ikinci fəslində zikr edib... “Dildə söyləmək müstəhəbdir” deyənlərin işlətdikləri söz (“sünnətdir” deyənlərin sözlərindən) daha yüngüldür, çünki müstəhəb sözünü həm gözəl əməl, həm daha yaxşı olan əməl, həm də sünnət üçün istifadə etmək olar. Sünnət isə yalnız Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – sünnəti üçün deyilir.[67] Burada bir məsələyə diqqət çəkmək lazımdır. əl-Həccəvi’nin bunu sünnət sayanların görüşünü müstəhəb sayanların görüşündən daha ağır və daha ciddi hesab etməsi onun öz metodundan irəli gəlir. Çünki hənbəli alimləri sünnət ilə müstəhəb arasında fərq qoymurlar, əksinə onlara görə sünnət ilə müstəhəb sözləri tam-tamına sinonim /pDəstəmazda vacib olan niyyət qəlbdəki niyyətdir, onunla birlikdə dildə tələffüz etmək vacib deyildir və təkcə dillə tələffüz etmək keçərli deyildir. Əgər onların ikisini də birləşdirsə bu, daha güclü və daha əfzəldir. Əshabımız bu şəkildə deyiblər və bunun üzərində ittifaq ediblər.a href=sözlərdir. Hənbəli üləması arasında bu ikisi arasında fərq gözləməklə məhz əl-Həccəvi seçilmişdir. Digər hənbəli üləmasının belə bir fərq qoymadıqlarını nəzərə alsaq əl-Həccəvi’nin etirazının əsassız olduğunu anlayarıq, çünki bunun sünnət olduğunu deyənlər əslində el ə əl-Həccəvi’nin müstəhəb anlayışını qəsd ediblər.

İbn Nuceym deyir: “”əl-Qunyə” kitabında isə bunun bidət olduğu qeyd olunur, lakin dilində zikr etmədən qəlbində niyyəti oturtmaq imkanının olmaması istisnadır, bu zaman mübah olur.[68] Gördüyümüz kimi hənəfilərdən “əl-Qunyə” kitabının sahibi Əbur-Racə Nəcmud-Din Muxtar bin Mahmud əz-Zəhidi (vəfatı 658) bu əməli bidət hesab etsə də vəsvəsəyə düçar olmuş kəslərə niyyətini və fikirlərini cəm edərək, niyyətini dəqiqləşdirərək vəsvəsədən qurtulmaq istəyənlərə bu əməli caiz görmüşdür. Bu görüşü həmçinin maliki alimi, mühəddis, Qadi Əbu Bəkr ibn əl-Arabi (468-543) “əl-Muvatta” əsərinin şərhində qeyd edir: “Bu, bidətdir, nə peyğəmbərdən – salləllahu aleyhi va səlləm - , nə də sələfdən bir kimsədən rəvayət olunmayıb. Amma düşüncəsi dağınıq, fikri vəsvəsəli olan bir kimsə üçün əgər qəlbində niyyətin qərar tapmamasından ehtiyat edirsə (fikrindəki) qarışıqlığı aradan qaldırmaq üçün niyyəti dilində söyləməsi müstəhəbdir.[69] Bu əməli bidət sayanlar arasında məşhur hənəfi alimi Kəməlud-Din İbn Huməm əs-Sivasi’ni  də (790-861) qeyd etmək olar. O, “əl-Hidəyə” kitabının şərhində deyir: “Bəzi hafiz alimlər deyiblər: Allahın elçisindən – salləllahu aleyhi va səlləm –nə səhih yolla, nə də zəif yolla sabit olmayıb ki, o – aleyhissalətu vas-sələm – namaza başlayarkən “bu namazı qılıram” desin və nə də səhabələr və tabiilərin heç birindən belə bir şey sabit olmayıb. Əksinə nəql olunan budur ki, o, - aleyhis-salətu vas-sələm – namaza durarkən təkbir gətirərdi. Bu isə bidətdir.” Müəllifin (yəni əl-Mərğinəni’nin) “əzminin toparlanması üçün” sözündən anlamaq olar ki, bundan başqa məqsəd üçün bunun edilməsi gözəl deyildir və bunun səbəbi budur ki, insanın çox vaxt fikri dağınıq olur və əgər (niyyətini) dili ilə zikr edərsə fikrini cəm etmək üçün ona dəstək olar. Sonra bu izahı “ət-Təcnis” kitabında gördüm və o, deyir: “Niyyət qəlbdə olur, çünki qəlbin əməlidir və dildə söyləmək etibara alınmaz. Kim bu görüşü (yəni tələffüz etməyin gözəl olması görüşünü) seçibsə əzmin toparlanması məqsədini nəzərdə tutaraq seçmişdir.[70] “Bu bidətdir” sözü həqiqətdə İbnul-Huməm’in öz sözü yox, sözlərini sitat olaraq zikr etdiyi hafizlərin sözüdür. Məzmunun zahiri onu göstərir ki, İbnul-Huməm də onlarla bu nöqtədə razılaşır. Digər hənəfi alimləri də onun sözlərini bu cür anlayıblar. Misal üçün İbn Nuceym deyir: “Fəthul-Qadir” kitabındakı sözlərin zahiri bunun bidət olması görüşünün seçilməsidir.[71] Digər tərəfdən isə görmək olar ki, İbnul-Huməm vəsvəsə sahibi üçün bunu caiz görmüşdür, çünki daha sonra müəllifin sözlərini bu yöndə şərh edir və buna etiraz etmir.

Şafi’i üləmasından bunun bidət olduğunu deyənlər arasında məşhur alim, mücahid, şəhid Muhyid-Din Əbu Zəkəriyyə İbnun-Nəhhəs əd-Diməşqi də (?...814) yer alır, belə ki, o, “Tənbihul-Ğafilin an Əaməlil-Cəhilin” kitabında deyir: “Halbuki, niyyəti və digərlərini tələffüz etmək vacib deyildir, hətta dörd imamdan heç birinə görə sünnət deyildir. Əksinə alimlərdən bir çoxu bunun bidət olması görüşündə olublar, çünki bu, nə peyğəmbərdən – salləllahu aleyhi va səlləm - , nə də səhabə və tabiindən heç birindən varid olmayıb. Alləmə Şəmsud-Din İbnul-Qayyim’in – rahiməhullahu təalə - zamanında alimlərə bu barədə sual verirlər və bizim dediklərimizin eynisi ilə cavab verirlər. Sual axırda ona gəlib çıxır və o, uzun bir cavab verir və bu barədə ayrıca bir kitab şəklində bir cavab ortaya çıxır. O kitab da içində bizim dediklərimizi qeyd edir ki, niyyəti tələffüz etmək məkruh bir bidətdir və sələfdən nümunə götürülən heç kimsədən belə bir şey varid olmayıb...” İbn Nəhhəs daha sonra İbnul-Qayyim’in sözlərini zikr edir və bu sözlərdən sonra deyir: “Bu sözlərdə şəkk ola bilməz, onların sadəcə olaraq vəsvəsəyə düşməkləri niyyəti təkbir ilə eyni zamanda deməyi şərt qoşmaqdan irəli gəlir. Bunu şərt qoşmağı dəlilləri isə yalnız əqli dəlillərdir, nəqli deyildir. Son dönəm alimlər niyyəti tələffüz etməyi yalnızca ona görə müstəhəb görüblər ki, çünki bu, çox zaman (niyyəti) xatırlama və yada salma məqamıdır, yoxsa peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – və səhabələrin və tabiilərin namaza başqa bir şeylə yox, sadəcə olaraq təkbirlə girdikləri bilinir.[72]

 

Bura qədər qeyd etdiklərimizdən anlamaq olaraq ki, bu məsələdə yekdil bir rəy yoxdur. Alimlər ixtilaf ediblər. Bu ixtilafı Şeyxul-İslam İbn Teymiyyə belə bir çox fətvasında zikr edir. İbn Teymiyyə fətvalarının birində deyir: “Dörd imamın və digərlərinin ittifaqı ilə niyyətin yeri qəlbdir, yalnızca son dönəm alimlərdən biri bunu tələffüz etməyi vacib görüb, lakin (bunun vacib olmaması barəsində) ondan öncə icma olub. Lakin niyyəti ucadan demək və onu təkrarlamağın məşru olmaması üzərində ittifaq etdikdən sonra onu tələffüz etməyin müstəhəb olması üzərində ixtilaf ediblər. Əbu Hənifə, əş-Şafi və Əhmədin əshabından bir qrup onu tələffüz etməyi müstəhəb sayıblar, digərləri isə bunu müstəhəb görməyiblər, güclü olan görüş də elə budur, çünki bu, bidətdir. Bunu Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – və səhabələrindən heç kimsə etməyib.[73] Bu sözlərin bənzərini İbn Əbil-İzz əl-Hənəfi[74] (731-792) “əl-İttibə” kitabında[75] zikr edir.

 

 

 

Dörd imamdan bu barədə bir şey sabit olubmu?

 

Dörd imamdan yalnız İmam əş-Şafi’dən bu səhih olaraq sabit olub. İbn əl-Muqri adı ilə tanınan İmam əl-Hafiz Əbu Bəkr Muhəmməd bin İbrahim əl-Əsbəhəni (vəfatı 381) “əl-Mucəm” kitabında deyir: “İbn Xuzeymə bizə xəbər verdi: ər-Rabi (bin Süleyman əl-Muradi) bizə rəvayət etdi; dedi: “əş-Şafi’ namaza daxil olmaq istədikdə deyərdi: “Bismilləh, Allahın evinə üz tutaraq, Allahın fərzini əda edərək. Allahu Əkbər.[76] Bunun sənədi günəş kimi şəkk götürməyən bir sənəddir. İbn Xuzeymə məşhur imamdır, İbnul-Muqri’nin şeyxidir. ər-Rabi isə İmam əş-Şafi’nin tələbələrindən biridir.

 

 

***

 

 

Niyyətin ucadan söylənməsi

 

Niyyətin ucadan söylənməsinə gəldikdə isə dörd məzhəb bu əməlin inkarında ittifaq ediblər. Bəziləri bu iki məsələni qarışdıraraq niyyəti ucadan demək haqqında alimlərin verdikləri fətvaları niyyəti dildə tələffüz etməyə aid ediblər. Bu isə onların cahilliklərindən, fiqhdən uzaq olmaqlarından irəli gəlir. Niyyəti ucadan söyləməyin bidət olmasına dair Şeyxul-İslam İbn Teymiyyə fətvalarında bir çox alimdən fətvalar nəql etmişdir. Biz burada fayda üçün o fətvaları zikr edirik. İbn Teymiyyə deyir: “Niyyəti ucadan söyləmək məşru deyildir, bunu müsəlman alimlərindən heç biri nəql etməyib. Bunu Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – etməyib, rəşidi xəlifələrdən, səhabələrdən, ümmətin sələfi və imamlarından heç biri etməyib. Kim iddia etsə ki, bu, Allahın dinidir və ya vacibdir, ona şəriəti öyrətmək və onu bu sözünə görə tövbə etməyə çağırmaq lazımdır. Əgər bu sözü üzərində israr edərsə öldürülər.[77] Buradan anlayırıq ki, İbn Teymiyyə bu görüşdə olanı küfrdə ittiham edir. Daha sonra deyir: “Xülasə olaraq qəlbdə niyyətin olmasının lazımlığında heç bir ixtilaf yoxdur, lakin onu gizlincə tələffüz etməyə gəldikdə isə, bu məkruhdurmu yoxsa müstəhəbdirmi? Bu barədə son dönəm alimlər arasında ixtilaf vardır. Amma onu ucadan söyləməyə gəldikdə isə o, müsəlmanların ittifaqı ilə məkruhdur, qadağandır, məşru deyildir.[78] İbn Teymiyyə daha sonra bəzi alimlərin bu barədə fətvalarını nəql edərək deyir: “Sözü gedən bu məsələyə həmdə Şeyx, İmam, Alim, Qazilərin qazisi Cəməlud-Din Əbur-Rabi Süleyman bin Ömər əş-Şafi’i – radiyallahu anhu va ərdahu – cavab verib: Bütün həmd və təriflər aləmlərin Rəbbinə aiddir. Müvəffəq edən Allahdır. Namazda və bütün ibadətlərdə etibara alınan niyyətin yeri qəlbdir. Onu dildə söyləməmək zərər verməz, necə ki, qəlbi ilə zöhrü niyyət edərsə və dilində əsr deyərək xəta edərsə (zərər verməz). Qəlb qafil olduqda dildə söyləmək kifayət etməz. Əshabımızdan bəziləri sadəcə olaraq ucadan söyləmədən dilin qəlbə dəstək verməsini müstəhəb görüblər. “əl-İfsah” kitabının sahibi əshabımızdan bəzisindən namazda onu tələffüz etməyin labüd olması görüşünü nəql etməkdə şazz qalmışdır və bu əshabımızın əksəriyyətinin görüşünə müxalifdir. Lakin imamın arxasında niyyəti və qiraəti ucadan deməyə gəldikdə isə bu, sünnətdən deyildir, əksinə məkruhdur və əgər bu, (ətrafındakı) namaz qılanların fikirlərini yayındırarsa haram olar. Kim niyyəti ucadan deməyin sünnət olduğunu deyərsə o, xəta sahibidir, nə ona, nə də başqasına Allahın dini haqqında elmsiz bir söz söyləmək halal deyildir...” Cəməlud-Din Əbur-Rabi (645-734) Şirazda, Dəməşqdə və Misirdə qazi olmuşdur. Daha sonra Şeyxul-İslam deyir: “Buna (həmçinin) Şeyx, İmam, Alim, Alləmə Şəmsud-Din Əbu Abdilləh Muhəmməd bin əl-Həriri əl-Ənsari – afəllahu anhu – cavab vermişdir: Bütün həmd və təriflər aləmlərin Rəbbinə aiddir. Allahım, müvəffəq et və lütf et! Peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm - , səhabələrdən – radiyallahu anhum – hər hansı bir kəs, dörd imamdan və müsəlman alimlərdən hər hansı biri belə bir şey etməzdi. Niyyət istəkdir və onun şərti qəlbində hansı namazı qılacağını bilməsidir. Bunu edən bunun Allahın dini olduğunu iddia edərsə Allahın və elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – adından yalan danışmış və Allahın dininə ondan olmayan bir şeyi daxil etmişdir. Öyrədildikdən sonra tövbəyə çağırılmalı və ona ərz olunmuş bu şübhə ondan təmizlənməlidir. Əgər tövbə edərsə (gözəl), əks təqdirdə buna görə öldürülər...” Muhəmməd bin Osman bin Əbil-Həsən ibn Abdil-Vahhəb bin əl-Həriri əl-Ənsari (653-728) Dəməşqdə, Qahirədə hənəfilərin qazilər qazisi olub. Şeyxul-İslam daha sonra buyurur: “Buna (həm də) Şeyx, İmam, Alim, Alləmə Şəmsud-Din Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Əbil-Qasim ət-Tunisi əl-Məliki – rahiməhullah təalə - cavab verib: “Bütün həmdlər Allaha aiddir. Allahım rəhm et və müvəffəq et! Niyyət qəlbin əməllərindəndir və onu ucadan söyləmək bidətdir, bununla belə bunda insanların fikirlərini qarışdırmaq özəlliyi vardır. Quranı da (imamın arxasında) ucadan oxumaq bunun kimidir. Bu əməlindən çəkindirilməli və sünnətə tabe olmağa məcbur edilməlidir. Onun bu əməlini inkar edənə qarşı çıxması cahillikdir və batil iddiadır...” Şəmsud-Din Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Əbil-Qasim bin Abdis-Sələm bin Cəmil ət-Tunisi hicri 639-cu ildə anadan olub və İskəndəriyyədə malikilərin qazisi olub. Hicri 715-ci ildə vəfat edib. Şeyxul-İslam yenə bu fətvanın ardınca deyir: “Buna Şeyx, İmam, Alim, Alləmə Aləud-Din İbnul-Attar da – afəllahu anhu – cavab verib: Bütün həmdlər Allaha aiddir. Niyyətdə rükətlərin sayını və camaatı təyin etmək məşru deyildir. Amma (insanların) fikirlərini qarışdırmadan niyyəti tələffüz etməyə gəldikdə isə, əgər qəlb ilə uyuşarsa bunda heç bir problem yoxdur və bu, şərt deyildir, vacib də deyildir. Onu deyərkən namaz qılanların fikirlərini qarışdırmaq ilə səsi yüksəltmək, icma ilə haramdır və onsuz (yəni fikirləri qarışdırmadan etmək) isə çirkin bir bidətdir. Əgər bununla riya etməyi qəsd edərsə iki tərəfdən haram olar, böyük günah olar. Onun bu əməlini inkar edən doğru edir, onun bu əməlini doğru sayan isə xəta edir. Bunun Allahın dininə nisbət edilməsinə etiqad etmək küfrdür...[79] Gördüyümüz kimi İmam ən-Nəvəvi’nin tələbəsi İmam, Alləmə Aləud-Din Əbul-Həsən Əli bin İbrahim İbnul-Attar (654-724) niyyətin dildə gizlicə tələffüz edilməsini caiz görür, lakin uca səslə deyilməsini çirkin bir bidət sayır. Bu fətvadakı sözlərindən anlaşılan budur ki, niyyəti dildə tələffüz etmək sadəcə caizdir, lakin biz İbnul-Attar’ı buna caiz deyən alimlər arasında zikr etmədik, çünki o, “əl-Uddə fi Şərhil-Umdə” kitabında deyir: “Bil ki, niyyət bütün ibadətlərdə - daha əvvəl qeyd olunduğu kimi – qəlbdə olur və bununla birlikdə onu dilində tələffüz etməsi müstəhəbdir.[80]Həmçinin hənəfi alimi əş-Şurunbuləli deyir: “Bunu yalnız ucadan deyənlər qınanılıb, lakin gizlincə deməyə gəldikdə isə bunda heç bir problem yoxdur.[81]

 

 

***

 

 

Dəlillərin münaqişəsi

 

Beləliklə bura qədər zikr etdiklərimizdən aydın oldu ki, bu iki məsələ bir-birindən fərqli məsələlərdir. Niyyəti dildə tələffüz etmək əksər alimlərə görə müstəhəbdir, bir qisim alimə görə caiz, yerdə qalan az sayda alimə görə isə məkruhdur, bəziləri isə bunun bidət olduğunu deyiblər. Lakin hamı ittifaq edib ki, niyyəti ucadan demək caiz deyildir. Aliyyul-Qari adı ilə tanınan hənəfi alimi Əbul-Həsən Nurud-Din Əli bin Sultan əl-Həravi (?-1014) bu görüşlərin hamısını cəm edərək deyir: “Onlar niyyəti ucadan səsləndirməyin – bunda imamla, məmum və tək namaz qılan arasında fərq yoxdur – qeyri məşru olmasında ittifaq etdikdən sonra niyyətinə dəlalət edəcək sözləri tələffüz etmək haqqında ixtilaf etdilər. Beləliklə əksər alimlərə görə niyyətin mənasını düşünməyin və onu yada salmağın asan olması üçün bu ikisini (yəni qəlb ilə dili) birləşdirmək müstəhəbdir. “əl-Hidəyə” kitabının sahibi (əl-Mərğinəni) deyir: “əzminin toparlanması üçün (tələffüz etmək) gözəldir.” Mühəqqiq, İmam İbnul-Huməm dedi...” Daha sonra İbnul-Huməm’in yuxarıda zikr etdiyimiz sözlərini zikr edir və deyir: “Deyilib ki, niyyəti tələffüz etmək caiz deyildir, çünki o, bidətdir. Davamlılıq bir əməldə olduğu kimi əməlin tərkində də olur və hər kim şəriət gətirənin etmədiyi bir şeyi davamlı edərsə o, bidətçidir.[82] Məsələ haqqındakı ixtilafın dəlilləri haqqında danışmağa gəldikdə isə bunun üçün görüşləri iki tərəfə ayıracağıq: bunu caiz və ya müstəhəb görənlər və bunu qadağan edənlər. Aliyyul-Qari’nin zikr etdiyi axırıncı sözlər bunu bidət sayanların əsas dəlilini təşkil edir. Yəni belə bir əməl nə peyğəmbərdən, nə də səhabələrindən varid olmamışdır. Onların tərk etdiyi bir əməl necə müstəhəb ola bilər? Üstəlik səhih hədisdə sabit olub ki, Əbu Humeyd əs-Saidi aralarında Əbu Qatədə’nin də olduğu on səhabə arasında deyir: “Mən Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – namazını içinizdə ən yaxşı bilənəm.” Dedilər: “O nə üçündür?! Allaha and olsun ki, bizdən daha çox onun yanında olmamısan və nə də bizdən daha əvvəl ona səhabəlik etməmisən.” (Əbu Humeyd) dedi: “Xeyr, elə deyildir.” Dedilər: “O zaman göstər!” Dedi: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – namaza durduqda təkbir gətirərdi...[83] və daha sonra namazın qalan hissəsini vəsf edir və oradakı on səhabədən heç biri ona etiraz etmir, nə də bir şey əlavə etmir, əksinə hamısı təsdiqləyir. Beləliklə Əbu Humeyd namaza başlayarkən hər hansı bir niyyətin tələffüzünü zikr etmədi, namaza başlamağı bir başa təkbir ilə bağladı. İbn Məcə’nin bir digər rəvayətində Əbu Humeyd deyir: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – namaza durduqda qibləyə üz tutardı, əllərini qaldırardı və “Allahu Əkbər” deyərdi.[84] Nurud-Din Əbul-Həsən Muhəmməd bin Abdil-Hədi əs-Sindi əl-Hənəfi (?-1138) İbn Məcə’nin “əs-Sünən” əsərinə yazdığı haşiyəsində bu hədis haqqında deyir: “Üstəlik hədis onun (aleyhissələm) dili ilə niyyət etməməsi yönündə aşkardır. Buna görə də bir çox alimə görə dil ilə niyyət bidətdir, lakin əksəriyyəti dilin qəlbə müvafiq olması üçün bunu müstəhəb sayıblar.[85] əl-Qastaləni sələfin bunu etməməsini dəlil gətirənlərə etiraz edərək deyir: “Əgər hətta qəbul etsək ki, niyyəti dildə söyləmək nə peyğəmbərdən – salləllahu aleyhi va səlləm - , nə də bir səhabədən rəvayət olunmayıb, lakin yenə biz əminik ki, o, - aleyhissalətu vassələmu – bunu dilində deyib, çünki heç bir şəkk yoxdur ki, niyyət edilmiş dəstəmaz dildə söylənmiş niyyət ilə birlikdə daha əfzəldir və zəruri olaraq bilinir ki, yaradılmışların ən xeyirlisi bütün ömrü boyu ən əfzəl olanı tərk etməyə davam etməmişdir. Bununla da sabit olur ki, dildə söyləməklə birlikdə niyyət edilmiş dəstəmazı almışdır və dildə söyləmədən dəstəmaz alması isə bizə görə sabit olmamışdır. Şəkk isə yəqinə qarşı tab gətirə bilməz, beləliklə də bununla sabit olur ki, o, dildə söyləməklə birlikdə niyyət edilmiş dəstəmazı almışdır.[86] Bir şeyin əfzəl olub olmamasının isbatı üçün şəri dəlillərin münaqişə olunduğu bir məqamda masanı əksinə çevirib bunu əfzəl olaraq qəbul edib ortaya bir şəri dəlil çıxarmaq mahiyyət etibarı ilə batil olan dövri silsilədir. Ona görə də bu sözlər qəbul olunmazdır. əl-Qastaləni’nin sözlərindəki qəribəlik aşkardır. Aliyyul-Qari bu cür dəlil gətirənlərə etiraz edərək deyir: “Deyirik: Belə bir şey ona əsasən rədd olunur ki, bir şeyin varid olduğuna dəlil mövcud olmayana qədər əsli hökm bir şeyin baş verməməsini tələb edir. Sabit olub ki, peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – namaza durdu və təkbir gətirdi. Əgər başqa bir şey söyləmiş olsaydı bizə nəql edərdilər. Namazına qarşı pis davranan haqqındakı hədisdə varid olub ki, peyğəmbər (aleyhissələm) ona deyir: “Namaza durduqda təkbir gətir!” Beləliklə bu, tələffüzün olmamasına dair dəlildir. Əbu Davud belə dediyini zikr edir: “əl-Buxari’yə dedim: “Təkbirdən öncə bir şey deyirsənmi?” Dedi: “Xeyr![87] əl-Qastaləni’nin söylədiyinin eynisini dəlil olaraq digər şafi’i alimi Muhəmməd Əli İbn Allən əs-Siddiqi (996-1057) zikr edir və əlavə olaraq deyir: “Buna görə də bütün zamanlarda ümmət bunun üzərində icma etmişdir və bütün bu zikr olunanlarla İbnul-Qayyim’in “əl-Hədy” kitabında ihram təkbirindən öncə niyyəti dillə tələffüz etməyi pisləyən sözləri dəf edilmiş olur.[88]Düşünürəm ki, Şeyx İbn Allən bu əlavə ilə birlikdə sözlərin tamamını əl-Qastaləni’dən yox, məşhur şafi’i fəqihi İbn Həcər əl-Heytəmi’dən nəql etmişdir. Belə qənaətə gəlməyimizin səbəbi isə budur ki, Aliyyul-Qari bu sözlərə cavab verərkən bunları İbn Həcər’ə nisbət etmiş və ona rəddiyə yazmışdır. Bu sözlərin İbn Həcər əl-Asqaləni’yə aid olmadığını bilirik, o zaman bu sözlərin İbn Həcər əl-Heytəmi əl-Məkki’yə aid olması lazımdır, xüsusilə də onun “Tuhfətul-Muhtəc” kitabında və digər kitablarda bu məsələni zikr edərkən eyni dəlilləri gətirdiyini bilirik. Maraqlıdır ki, əl-Qastaləni “İrşədus-Səri” kitabında belə qəti bir mövqe sərgilədiyi halda “əl-Məvahib” kitabında İbnul-Qayyim’lə razılaşır. Fayda üçün onun “əl-Məvahib” kitabındakı sözlərini tam olaraq burda zikr edirik. əl-Qastaləni ilk öncə bu barədə İbnul-Qayyim’in sözlərini nəql edir və daha sonra deyir: “Xülasə budur ki, heç kəs onun – salləllahu aleyhi va səlləm – niyyəti tələffüz etdiyini nəql etməyib və nə də səhabələrindən heç kəsə onu tələffüz etməyi öyrətməyib, nə də bunu (başqası edərkən) təsdiq etməyib. Əksinə ondan “əs-Sünən” kitabında nəql olunan bu sözləridir: dedi: “Namazın açarı dəstəmazdır, girişi təkbir, çıxışı isə təslimdir.” “əs-Sahiheyn”də isə gəlir ki, namazına qarşı pis davranan kəsə öyrədəndə ona belə demişdi: “Namaza durduqda təkbir gətir, sonra Qurandan imkanın olan qədər oxu!” Beləliklə də təkbirdən əvvəl bir şey tələffüz etməyi öyrətməmişdir. Bəli, alimlər onu tələffüz etmək üzərində ixtilaf ediblər. Bəziləri bunun bidət olduğunu deyiblər, çünki bunun edildiyi nəql olunmayıb. Digərləri isə deyib ki, müstəhəbdir, çünki bu, qəlbdəki niyyəti yada salmaq üçün bir dəstəkdir və dilin ibadətidir, necə ki, o, qəlb üçün bir qulluqdur. Niyyət edilmiş fellər əzaların qulluğudur. Bunun bənzər cavabı Şeyx Təqiyyud-Din əs-Subki və əl-Hafiz İmədud-Din bin Kəsir verib. İbnul-Qayyim isə “əl-Hədy” kitabından başqa yerdə müstəhəbliyi rədd etmək üçün uzun bir cavab verdi və çoxlu dəlillər zikr etdi ki, onları zikr etsək sözümüz uzanacaq və məqsədimizdən uzaqlaşacağıq, xüsusilə də nəzərə alsaq ki, əshabımızın üzərində qərar tapdığı görüş bunu dildə söyləməyin müstəhəb olması görüşüdür.[89]Bu sözlərdən aydın olur ki, əl-Qastaləni digər kitabından fərqli olaraq burada İbnul-Qayyim’in dediyi ilə razılaşaraq sələfin belə bir şey etmədiyini təsdiqləyir. Lakin digər səbəblərə görə bunu bidət saymamışdır ki, məsələnin müzakirəsi də onun üzərindədir. əl-Qastaləni’nin “beləliklə də təkbirdən əvvəl bir şey tələffüz etməyi öyrətməmişdir” sözlərinin şərhində maliki alimi Əbu Abdilləh Muhəmməd bin Abdil-Bəqi əz-Zurqani (1055-1122) deyir: “Bu isə dəlildir ki, belə bir şey tələb olunmur.[90] Yəni şəriət niyyətin dildə tələffüz edilməsini tələb etmir.

Yuxarıda İbn Allən’in İbn Həcər əl-Heytəmi’dən nəql edərək bunda icma olduğunu iddia etməsi əvvəlki iddiadan da qəribdir. Aliyyul-Qari sözünün davamında bu iddiaya da cavab verir: “Bildin ki, əfzəl olan və kamil olan dil ilə söyləməməkdir, bununla belə icma iddiası doğru deyildir, belə ki, malikilər bunun məkruh olduğunu deyiblər və hənbəlilər bunun bidət olduğunu, müstəhəb olmadığını deyiblər. Əgər bununla şafi’ilər ilə hənəfilərin ittifaqını qəsd edirsə, bu da bu cür mütləq şəkildə doğru deyildir, əksinə (hənəfilərə görə) bunun yeri (qəlbə) kömək üçün (dildən) istifadə etməyə ehtiyac olduğu zamandır. Halbuki heç bir şəkk yoxdur ki, hafiz olan mühəddis alimlərə görə bunun tərk olunması sabit olmuşdur və onun “şəkk isə yəqinə qarşı tab gətirə bilməz” sözü isə dəhşət bir ehtiyatsızlıqdır, elə bir təəccüb doğuran sözlərdir ki, ağıl sahiblərini heyrətə salır, belə ki, əsassız bir şübhəni yəqinlik etdi, hafizlərin isbat etdiyini isə şübhə etdi.[91] Beləliklə də bura qədər qeyd etdiklərimizin yekunu budur ki, bir çox hafiz alim vurğulayıb ki, belə bir şey sələfdən bizə gəlib çatmayıb. Aliyyul-Qari deyir: “Mühəddis Seyyid Cəməlud-Din niyyəti tələffüz etməyin mühəddislərdən rəvayət olunmasını açıq sözlərlə inkar etmişdir. Bunu bu şəkildə “əl-Qamus” kitabının sahibi “əl-Feyruzabədi “əs-Sirat əl-Mustəqim” adlı kitabında zikr etmişdir.[92] Bunun bidət olduğunu söyləyənlərin sələfin belə bir şeyi etmədiyini söyləməklə haqlı olduqlarını anlamaq çətin deyildir. O zaman anlayırıq ki, peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – bunu etdiyini isbat etmək istəyənlər xəta edirlər və zikr etdikləri əslən dəlil sayılmaz. Lakin sələfdən bunun bizə gəlib çatmaması bunun baş verməməsinə dəlildirmi? Göründüyü kimi alimlər bunun üzərində münaqişə ediblər, onların çoxu bunu dəlil kimi qəbul etməyin, çünki bunun rəvayət olunmaması bunun baş verməməsi anlamına gəlməz. Buna görə də əz-Zurqani deyir: “Bunun nəql olunmaması (dəlil kimi) tutarlı deyildir, ona görə ki, bunu gizlicə deməsi ehtimalı vardır, çünki bunu ucadan söyləmək tələb olunmur.[93]

 

O zaman digər dəlillərə nəzər salaq və bunun müstəhəb olduğunu söyləyənlər burada daha üç nöqtəyə toxunur.

Birinci: niyyəti dildə tələffüz etmək məqsəd deyildir, lakin bir vasitədir. Məqsəd niyyətin dəqiqləşməsi və ibadəti ayırmaq, onu müəyyənləşdirməkdir. Niyyəti dildə söyləmək isə bunu asanlaşdırdığı üçün onu müstəhəb görüblər.

İkinci: şafi’i fəqihləri qeyd edirlər ki, bəzi alimlər niyyəti dildə söyləməyi vacib gördüyü üçün bu ixtilafdan salamat olaraq qurtulmaq üçün biz dildə söyləməyi müstəhəb görürük. Bunu İbn Həcər əl-Heytəmi, Şəmsud-Din ər-Ramli, Said bin Muhəmməd Bəali əd-Dəv’ani ər-Ribəti əl-Hədrami kimi fəqihlər zikr edirlər. Lakin bu, həqiqətdə dəlil sayılmaz, çünki hətta İbn Həcər’in özünün də etiraf etdiyi kimi bu məsələdə ixtilaf çox zəifdir, belə ki, bunun şazz olduğunu demişdir. İbn Həcərin tam sözü belədir: “[Təkbirdən bir az əvvəl] niyyət ediləni [dildə söyləmək məndubdur] ki, dil qəlbə dəstək olsun və (həmçinin) şazz olsa belə bunu vacib görənin ixtilafından çıxmaq üçün...[94] Gördüyümüz kimi İbn Həcər özü bu ixtilafı şazz hesab etmişdir. Hətta əl-Xatib əş-Şirbini bu məsələyə toxunarkən bunu dəlil olaraq zikr etmir və əş-Şirbini’nin şərhinə haşiyə yazan Şeyx Süleyman bin Muhəmməd əl-Buceyrami (vəfatı 1221) deyir: “Şərh edən bunu zikr etmir, çünki bundakı ixtilaf çox zəifdir.[95] Gördüyümüz kimi bunun dəlil olması sual altındadır.

Üçüncü: Bu, bəlkə də niyyətin tələffüzünü müstəhəb sayanların gətirdikləri ən güclü dəlildir. İmam Əhməd deyir: “Huşeym bizə rəvayət etdi: Yəhyə bin Əbi İshəq, Abdul-Aziz bin Suheyb və Humeyd ət-Tavil bizə Ənəs bin Malik’dən xəbər verdilər ki, onlar onu belə deyərkən eşidiblər: “Allahın elçisini – salləllahu aleyhi va səlləm – həcc və ümrə üçün birlikdə təlbiyə gətirərkən eşitdim və belə dedi: “Ləbbeykə umratən va həccən, ləbbeykə umratən va həccə.[96] Bu hədisi dəlil gətirənlər qeyd edirlər ki, təməttu, ifrad və ya qirandan hansını niyyət edirsənsə ona uyğun olaraq tələffüz etdiyin təlbiyə fərqli olacaqdır, çünki niyyətin fərqlənir. Bu, elə niyyətin tələffüz edilməsidir. İbnul-Qayyim’ə - rahiməhullah – etiraz edərək Şihəbud-Din əl-Qastaləni deyir: “Bəli, İbnul-Qayyim onun – salləllahu aleyhi va səlləm – bunu tələffüz etməsi nə ondan, nə də səhabələrindən hər hansı birindən rəvayət olunmamasını hüccət göstərərək bunu tələffüz etməyin müstəhəbliyini münaqişə etmişdir. Ona belə cavab verilib ki, dildə tələffüz qəlbdəki niyyəti yada salmaq üçün bir dəstəkdir və dilin ibadətidir. Bəziləri bunu “əs-Sahih”də keçən Ənəs’in hədisindəkinə qiyas ediblər ki, o, peyğəmbəri – salləllahu aleyhi va səlləm – ümrə və həccin ikisi üçün birlikdə təlbiyyə gətirərkən eşitmişdir: “ləbbeykə həccən va umratə”. Bu isə dildə aşkar şəkildə söyləməkdir. Hökm isə ləfz ilə sabit olduğu kimi qiyas ilə də sabit olur.[97] əl-Qastaləni “əl-Məvahib” kitabında deyir: “Bəziləri bunu “əs-Sahiheyn”də keçən Ənəsin hədisindəkinə qiyas etdilər: Ənəs peyğəmbəri – salləllahu aleyhi va səlləm – ümrə və həcc üçün birlikdə təlbiyə edərkən eşitdi; belə deyirdi: “Ləbbeykə umratən va həccə”. əl-Buxari’də isə Ömərin hədisində deyilir: Allahın elçisini – salləllahu aleyhi va səlləm – Aqiq vadisində olarkən belə deyərkən eşitdim: “Bu gecə Rəbbimdən gələn mənim yanıma gəldi və dedi: “Bu mübarək vadidə namaz qıl və de: “Həcdə ümrə olaraq”. Bu isə tələffüz etməsi haqqında aşkar bir sözdür. Hökm isə nass ilə sabit olduğu kimi qiyasla da sabit olur...[98] Həmçinin İbn Həcər əl-Heytəmi deyir: “İbnul-Qayyim’in bu məsələdə bunun müstəhəb olduğunu deyənlərə qarşı pisləyici, qınayıcı sözləri vardır ki, “Şərhul-Ubəb” kitabında izah etdiyim kimi yerində deyilməmiş sözlərdir. Axı bu necə ola bilər, halbuki, onun – salləllahu aleyhi va səlləm – “ləbbeykə həccən va umratən” dediyi səhihdir. əl-Buxari’nin rəvayətində isə “ (mələk peyğəmbərə deyir: ) “umratən fi həccətin” söylə!” şəklində rəvayət vardır. Beləliklə də o – salləllahu aleyhi va səlləm – niyyətini tələffüz etmişdir. Namaz da həccə qiyas olunur. Hətta daha da münasibdir, çünki (mələk) ona bunu tələffüz etməyi öyrətmişdir, çünki bu, qəlbdə (niyyəti) xatırlamaq üçün daha yaxşıdır və müstəhəb olana götürən vasitə də müstəhəbdir.[99] Bu dəlillə bağlı bir neçə məqama toxunmaq lazımdır, çünki bu məqamlar üzərində elm əhli ixtilaf edib:

Birinci: bəzi alimlər buna etiraz ediblər və deyiblər ki, burada peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – müsəlmanlara qəlblərində niyyəti necə etməyi öyrətmək üçün bunu dilində tələffüz edib, ona görə də bu, dəlil sayılmaz. əl-Qastaləni özü bu etirazı belə qeyd edir: “Lakin buna onunla etiraz ediblər ki, o – salləllahu aleyhi va səlləm – ihramın əvvəlində səhabələrə nə ilə başlamağı və hansı həcc növünü qəsd etməyi öyrətmək üçün və Uca Rəbbindən gələn əmrə o vadidə əməl etmək üçün bu sözləri söyləmişdir. O – salləllahu aleyhi va səlləm – üç mindən çox namaz qılıb və onun “fılan və fılan namazı qılmağı niyyət etdim” deməsi bizə nəql olunmayıb. Onun bir şeyi etməsi sünnət olduğu kimi tərk etməsi də sünnətdir, o zaman bir yerdə etdiyinin bənzərini (həmin şeyi) etmədiyi başqa bir yerə gətirərək onun etdiyi ilə tərk etdiyini bir tutmaq bizə icazəli deyildir...[100]

İkinci: həmçinin deyiblər ki, həcci namaza və digər ibadətlərə qiyas etmək olmaz, çünki arasında fərq vardır və məlumdur ki, arada fərq olduğu halda qiyas etmək səhih deyildir. əl-Qastaləni bu etirazı edənlərin sözünü belə zikr edir: “Həcc ilə namaz arasındakı fərq isə biri o birinə qiyas edilməyəcək qədər aşkardır.[101] əz-Zurqani etiraz edənlərin qəsdlərini izah edərək deyir: “Çünki əhkamları fərqlidir, ona görə də qiyas səhih deyildir.[102]

Üçüncü: etiraz edilən üçüncü məqam isə budur ki, ibadətlərdə qiyas etmək caiz deyildir, çünki qiyas illəti əql olunan, dərk olunan əhkamlarda caizdir, ibadətlər isə illəti dərk olunmayan əhkamlara aiddir.

Niyyəti tələffüz etməyi müstəhəb sayanlar birinci etirazı qəbul etməyiblər, çünki hədisin zahiri bunu inkar edir, ehtimal ilə sabit olan bir şeyi qüvvədən düşürmək olmaz. İkinci etiraza gəldikdə isə bu məqam da münaqişəlidir. Çünki bəzi fəqihlər belə bir fərqə görə qiyası qəbul etməsələr də digərləri isə qeyd ediblər ki, bu fərqlərin niyyətlə əlaqəsi yoxdur. İbn Həcər əl-Heytəmi deyir: “Həcc ilə namaz arasındakı fərq iddiasına isə əhəmiyyət verilməməlidir...[103] Həmçinin əz-Zurqani deyir: “Burada qiyası qadağan etmək (etirazı) zəifdir, onların ikisinin arasını birləşdirən budur ki, hər ikisi də ibadətdir.[104] Ondan öncə isə qiyası isbat edənlərin məqsədini izah edərək deyir: “Bununla namazın arasını birləşdirən budur ki, hər ikisi də ibadətdir ki, hər ikisində də niyyət vardır. (Peyğəmbər) ihramda bunu dili ilə söyləyib və namazın ihramı da buna qiyas edilir.[105] Üçüncü etiraza gəldikdə isə deməliyik ki, bu məsələ ümumiyyətlə alimlər arasında ixtilaflıdır. Üsul alimlərinin əksəriyyətinə görə ibadətlərdə qiyas keçərlidir. Bəzi alimlər qiyasın ibadətlərdə məhdud olduğunu qeyd etsələr də buna icazə veriblər. əl-Qadi İbnul-Arabi deyir: “Qiyasın ibadətlərdə tətbiq sahəsi dardır.[106] İbadətlərdə qiyası qadağan etmək xüsusilə də hənəfi alimlərinin məzhəbi olaraq tanınıb, lakin cumhur bunu qəbul edib. İbn Rəcəb’in tələbəsi, hənbəli üsul alimi Aləud-Din Əbul-Həsən İbnul-Ləhhəm (vəfatı 803) deyir: “Hənəfilərdən fərqli olaraq bizə və şafi’ilərə görə ibadətlərdə, səbəblərdə, kəffarələrdə, hədlərdə və miqdarlarda qiyas keçərlidir.[107]

 

 

***

 

 

Təqdim etdiyimiz bu məqalədə məqsədimiz ümmətin alimlərinin görüşləri ilə müsəlmanları tanış etmək, onlara bu ixtilafın səbəblərini başa salmaqdır. Bununla onlarda ixtilaf ədəbinin formalaşmasını təmənni edirik. Məgər hər yeni eşitdiyini inkar edən cahil deyilmi?! Qardaşlarımı ixtilaflı məsələlərdə ədəbli və səbirli olmağa çağırıram, bəzi cahillər kimi ixtilafın olmasını inkar etməkdə tələsməməklərini nəsihət edirəm. Axırda da qeyd etmək istəyirəm ki, mən özüm bu məsələdə İmam Malikin məzhəbinə meyl edirəm, onun daha ehtiyatlı bir görüş olduğunu düşünürəm və müsəlmanlara da nəsihət görürəm ki, bu görüşlərdən birini qəbul edən müsəlman bacı və qardaşlarına qarşı sərt olmasın. Peyğəmbərlərin sonuncusuna, yaradılmışların ən xeyirlisinə salam və salavat olsun!

 


[1] “əl-Məusuva əl-Fiqhiyyə əl-Kuveytiyyə”, 42/67; Küveytin Vəqf və İslam işləri nazirliyi, ikinci nəşr

[2] “Tuhfətul-Fuqahə”, 1/125; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1405/1984, Beyrut

[3] “əl-Hidəyə fi Şərh Bidəyətil-Mubtədi”, 1/46; Dar İhyə ət-Turas əl-Arabi, Beyrut

[4] Bax: “əl-İnəyə fi Şərhil-Hidəyə”, 1/266; Darul-Fikr

[5] “əl-Muhit əl-Burhəni fil-Fiqh ən-Numəni”, 1/289; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1424/2004, Beyrut

[6] “Tuhfətul-Muluk”, səh: 66; Dar əl-Bəşəir əl-İsləmiyyə, birinci nəşr: 1417, Beyrut

[7] “əl-İxtiyər li Təlilil-Muxtər”, 1/48; Mətbəətul-Hələbi, 1356/1937, Qahirə

[8] “Təbyinul-Həqaiq Şərh Kənzid-Dəqaiq”, 1/99; əl-Mətbəə əl-Kubra əl-Əmiriyyə, birinci nəşr: 1313, Bulaq

[9] “əl-Cəuhəra ən-Neyyəra”, 1/7; əl-Mətbəə əl-Xeyriyyə, birinci nəşr: 1322

[10] “əl-Bənəyə Şərhul-Hidəyə”, 2/140; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1420/2000, Beyrut

[11] “əl-Bəhr ər-Raiq Şərh Kənzid-Dəqaiq”, 1/293; Dar əl-Kitəb əl-İsləmi, ikinci nəşr

[12] “Məcmə əl-Ənhur fi Şərh Multəqa əl-Əbhur”, 1/128; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1419/1998, Beyrut

[13] “Durar əl-Hukkəm Şərh Ğurar əl-Əhkəm”, 1/10; Dar İhyə əl-Kutub əl-Arabiyyə

[14] “Məraqi əl-Fələh bi İmdədil-Fəttəh”, 1/30; Dar əl-Kutubil-İlmiyyə, ikinci nəşr: 1424/2004, Beyrut

[15] “Haşiyətut-Tahtavi alə Məraqil-Fələh”, səh: 220; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr, 1418/1997, Beyrut

[16] “əd-Durrul-Muxtər”, səh: 23; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1423/2002, Beyrut

[17] “əl-Həvi əl-Kəbir”, 1/92; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1419/1999, Beyrut

[18] “əl-Muhəzzəb”, 1/69;Darul-Qaləm, birinci nəşr: 1412/1992, Dəməşq

[19] “Bəhrul-Məzhəb”, 1/86; Dar İhyə ət-Turas əl-Arabi, birinci nəşr: 1423/2002, Beyrut

[20] “əl-Vasit fil-Məzhəb”, 2/89; Darus-Sələm, birinci nəşr: 1417/1997, Qahirə

[21] “əl-Bəyən”, 1/101; Dar əl-Mİnhəc, birinci nəşr: 1421/2000, Ciddə

[22] “Fəthul-Aziz bi Şərhil-Vaciz”, 3/263; Dar əl-Fikr

[23] “əl-Məcmu Şərh əl-Muhəzzəb”, 1/316; Dar əl-Fikr

[24] “Minhəcut-Talibin”, səh: 96; Dar əl-Minhəc, birinci nəşr: 1426/2005, Ciddə

[25] “Əsnəl-Mətalib fi Şərh Ravdit-Talib”, 1/143; Dar əl-Kitəb əl-İsləmi

[26] “əl-Muqaddimə əl-Hədramiyyə”, 1/66; əd-Dər əl-Muttəhidə, ikinci nəşr: 1413, Dəməşq

[27] “İrşədus-Səri li Şərh Sahih əl-Buxari”, 1/54; əl-Mətbəə əl-Kubra əl-Əmiriyyə, yeddinci nəşr: hicri 1323, Bulaq, Misir.

[28] “əl-Məcəlis əl-Va’aziyyə fi Şərhi Əhədis Xayril-Bəriyyə”, 1/118; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1425/2004, Beyrut

[29] “ən-Nəcmul-Vahhəc fi Şərhil-Minhəc”, 2/89; Darul-Minhəc, birinci nəşr: 1425/2004, Ciddə

[30] “Muğnil-Muhtəc ilə Mərifəti Məani Əlfəzil-Minhəc”, 1/343; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1415/1994, Beyrut

[31] “əl-Məcmu Şərh əl-Muhəzzəb”, 3/277

[32] “əl-Kəfi”, 1/55; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1414/1994, Beyrut

[33] “əl-Furu va Təshih əl-Furu”, 1/165; Muəssəsətur-Risələ, birinci nəşr: 1424/2003, Beyrut

[34] “Şərhuz-Zərkəşi alə Muxtəsar əl-Xiraqi”, 1/182; Dar əl-Ubeykən, birinci nəşr: 1413/1993, Riyad

[35] “əl-Mubdi fi Şərh əl-Muqni”, 1/96; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1418/1997, Beyrut

[36] “əl-İnsaf fi Mərifətir-Racih minəl-Xiləf”, 1/142; Dar İhyə ət-Turas əl-Arabi, ikinci nəşr

[37] “ət-Tənqih əl-Muşbi fi Təhrir Əhkəmil-Muqni”, səh: 52; Məktəbətur-Ruşd, birinci nəşr: 1425/2004, Riyad

[38] Bax: “ət-Təvdih fil-Cəmi beynəl-Muqni vat-Tənqih”, 1/233; əl-Məktəbə əl-Məkkiyyə

[39] “Muntəhə əl-İradət”, 1/49; Muəssəsətur-Risələ, birinci nəşr: 1419/1999, Beyrut

[40] “Dəlilut-Talib li Neylil-Mətalib”, səh: 54; Dar Taybə, üçüncü nəşr: 1429/2008, Riyad

[41] “ər-Ravd əl-Murbi Şərh Zədil-Mustəqni”, 1/286; Darul-Vatan, ikinci nəşr: 1426/2005, Riyad

[42] “Təqribul-Əməlil-Bəid fi Nəvazilil-Ustəz Əbi Said”, 1/59-60; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1424/2004, Beyrut

[43] Şeyx Xalil’in maliki fiqhində yazdığı müxtəsəri “Muxtəsar Xalil” adı ilə tanınır və maliki məzhəbinin ən mötəbər kitablarındandır. Üzərində yüzdən çox şərh və haşiyə yazılıb. Maliki fiqhində İmam Malikin kitablarından sonra başqa bir kitaba buna verilən etina qədər etina verilməyib.

[44] “Muxtəsar Xalil”, səh: 25; Dar əl-Mədar əl-İsləmi, ikinci nəşr: 2004, Beyrut

[45] “ət-Təc val-İklil li Muxtəsar Xalil”, 2/207; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1416/1994, Beyrut

[46] “Şərh Muxtəsar Xalil”, 1/266; Dar əl-Fikr, Beyrut

[47] “Minəhul-Cəlil Şərh Muxtəsar Xalil”, 1/244; Darul-Fikr, Beyrut

[48] “Haşiyətul-Adəvi”, 1/266; əl-Mətbəə əl-Xeyriyyə, birinci nəşr: 1307, Misir

[49] “Haşiyətud-Dusuqi aləş-Şərhil-Kəbir”, 1/232-233; Darul-Fikr, Beyrut

[50] “Kifəyətut-Talibir-Rabbəni alə Risələti İbn Əbi Zeyd əl-Qayravani”, 1/381; Mətbəətul-Mədəni, birinci nəşr: 1407/1987,

[51] “Haşiyətul-Adəvi alə Şərh Kifəyətit-Talibir-Rabbəni”, 1/203; Darul-Fikr, 1414/1994, Beyrut

[52] “Riyədul-Əfhəm fi Şərh Umdətil-Əhkəm”, 1/76; Cəmiətu Ummil-Qura, hicri 1429; Kitab həmçinin Darun-Nəvadir kitab evi tərəfindən çap olunub.

[53] Eyni mənbə

[54] Bax: “əl-İləm bi Fəvaid Umdətil-Əhkəm”, 1/180; Darul-Asimə, birinci nəşr: 1417/1997, Riyad

[55] “Haşiyətul-Adəvi alə Kifəyətit-Talibir-Rabbəni”, 1/203

[56] “Məsəil əl-İmam Əhməd Rivayətu Əbi Davud əs-Sicistəni”, səh: 46; Məktəbətu İbn Teymiyyə, birinci nəşr: 1420/1999, Misir

[57] “əl-Furu va Təshih əl-Furu”, 1/165;

[58] “əl-İnsaf fi Mərifətir-Racih minəl-Xiləf”, 1/142;

[59] “Mətalib Ulin-Nuhə fi Şərhi Ğayətil-Muntəhə”, 1/106; əl-Məktəb əl-İsləmi, ikinci nəşr: 1415/1994, Beyrut

[60] “əl-Bəhr ər-Raiq Şərh Kənzid-Dəqaiq”, 1/293; Dar əl-Kitəb əl-İsləmi, ikinci nəşr

[61] “əl-Bənəyə Şərh əl-Hidəyə”, 2/138; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1420/2000, Beyrut

[62] Eyni mənbə: 2/140

[63] “əl-Bəhr ər-Raiq Şərh Kənzid-Dəqaiq”, 1/293; Dar əl-Kitəb əl-İsləmi, ikinci nəşr

[64] “əl-Fətəva əl-Kubra”, 1/214; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1408/1987, Beyrut

[65] “Zadul-Məad fi Hədyi Xayril-İbəd”, 1/194; Muəssəsətur-Risələ, Beyrut/Məktəbətul-Mənər əl-İsləmiyyə, Küveyt, iyirmi yeddinci nəşr: 1415/1994

[66] “əl-İqna li Talibil-İntifa”, 1/38-39; Daratul-Məlik Abdil-Aziz, üçüncü nəşr: 1423/2002, Riyad

[67] “ət-Tənqih əl-Muşbi fi Təhrir Əhkəmil-Muqni”, səh: 52-53; əl-Həccəvi’nin haşiyəsi səhifənin aşağısında qeyd olunub.

[68] “əl-Bəhr ər-Raiq Şərh Kənzid-Dəqaiq”, 1/293; Dar əl-Kitəb əl-İsləmi, ikinci nəşr

[69] “Kitəb əl-Qabəs fi Şərh Muvatta Malik bin Ənəs”, 1/214; Dar əl-Ğarb əl-İsləmi, birinci nəşr: 1992, Beyrut

[70] “Fəthul-Qadir”, 1/267; Darul-Fikr, Beyrut

[71] “əl-Bəhr ər-Raiq Şərh Kənzid-Dəqaiq”, 1/293

[72] “Tənbihul-Ğafilin an Əaməlil-Cəhilin”, səh: 520-521; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1407/1987, Beyrut

[73] “Muxtəsar əl-Fətəva əl-Misriyyə”, 1/9; Mətbəətus-Sunnətil-Muhəmmədiyyə

[74] İbn Əbil-İzzin hənəfi olması bəzi araşdırmacılar tərəfindən müşkil sayılıb, çünki hənəfi tabaqat kitabları onu hənəfi alimləri arasında zikr etməyiblər. Lakin bu, onun hənəfi olmamasına dair dəlil deyildir. İbn Həcər, tarixçi əl-Məqrizi kimi alimlər onun hənəfi qazisi olduğunu zikr edirlər. Üstəlik hənəfi alimi əl-Həskəfi onu hənəfi olaraq zikr edir və İbn Abidin haşiyəsində buna heç bir etiraz etmir. Onun hənəfi məzhəbinə müxalif olan görüşlərə sahib olması, ictihadlarında müstəqil davranması onu hənəfilikdən çıxarmaz.

[75] “əl-İttibə”, səh: 62; əl-Məktəbə əs-Sələfiyyə, ikinci nəşr: hicri 1405, Amman

[76] “əl-Mucəm”, səh: 70; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1424/2003, Beyrut; Həmçinin bax: əs-Subki, “Tabəqat əş-Şəfiiyyə əl-Kubra”, 2/139; Dar Həcr, ikinci nəşr: hicri 1413

[77] “Məcmuatur-Rasəil əl-Kubra”, səh: 250; Dar İhyə ət-Turas əl-Arabi

[78] Eyni mənbə: səh: 252

[79] Bu dörd alimin fətvalarının tamamına baxmaq istəyən Şeyxul-İslamin “Məcmuatur-Rasəil əl-Kubra” kitabına, səh: 254-246-ya baxsın.

[80] “əl-Uddə fi Şərhil-Umdə”, 1/48; Dar əl-Bəşəir əl-İsləmiyyə, birinci nəşr: 1427/2006, Beyrut

[81] “Məraqi əl-Fələh bi İmdədil-Fəttəh”, 1/83; Dar əl-Kutubil-İlmiyyə, ikinci nəşr: 1424/2004, Beyrut

[82] “Mirqatul-Məfətih Şərh Mişkətul-Məsabih”, 1/94-95;

[83] İbn Məcə (1061); Əbu Davud (730); ət-Tirmizi (305); Hədis səhihdir.

[84] İbn Məcə (803); Əvvəlki hədisin müxtəsər şəklidir.

[85] “Haşiyətus-Sindi alə İbn Məcə”, səh: 268; Darul-Cil, Beyrut

[86] “İrşədus-Səri li Şərh Sahih əl-Buxari”, 1/54

[87] “Mirqatul-Məfətih”, 1/95

[88] “əl-Futuhət ər-Rabbəniyyə aləl-Əzkərin-Nəvaviyyə”, 1/54-55; Dar İhyə ət-Turas əl-Arabi

[89] “əl-Məvahib əl-Ləduniyyə bil-Minəhil-Muhəmmədiyyə”, 4/72-73; əl-Məktəb əl-İsləmi, ikinci nəşr: 1425/2004, Beyrut

[90] “Şərhul-Alləmə əz-Zurqani aləl-Məvahibil-Ləduniyyə”, 10/301; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1417/1996, Beyrut

[91] “Mirqatul-Məfətih”, 1/95

[92] “Mirqatul-Məfətih”, 1/96

[93] “Şərhul-Alləmə əz-Zurqani aləl-Məvahibil-Ləduniyyə”, 10/303

[94] “Tuhfətul-Muhtəc fi Şərhil-Minhəc”, 2/12; əl-Məktəbə ət-Ticəriyyə əl-Kubra, 1357/1983, Misir

[95] “Haşiyətul-Buceyrami alə Şərhil-Minhəc”, 1/188; Mətbəə əl-Hələbi, 1369/1950, Misir

[96] Muslim (1251); Əbu Davud (1795); ən-Nəsəi (5/150); Əhməd, “əl-Müsnəd” (19/22; Muəssəsə ər-Risələ nəşru, Şeyx Şueyb Arnavutun təhqiqi və təxrici ilə)

[97] “İrşədus-Səri li Şərh Sahih əl-Buxari”, 1/147;

[98] “əl-Məvahib əl-Ləduniyyə bil-Minəhil-Muhəmmədiyyə”, 4/73

[99] “Əşraful-Vasəil ilə Fəhmiş-Şəməil”, səh: 389; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1419/1998, Beyrut

[100] “əl-Məvahib əl-Ləduniyyə”, 4/73;

[101] Eyni mənbə

[102] “Şərhul-Alləmə əz-Zurqani aləl-Məvahibil-Ləduniyyə”, 10/303

[103] “Əşraful-Vasəil ilə Fəhmiş-Şəməil”, səh: 389

[104] “Şərhul-Alləmə əz-Zurqani aləl-Məvahibil-Ləduniyyə”, 10/303

[105] “Şərhul-Alləmə əz-Zurqani aləl-Məvahibil-Ləduniyyə”, 10/302

[106] “əl-Məhsul fi Usulil-Fiqh”, səh: 95; Darul-Bəyraq, birinci nəşr: 1420/1999, Amman

[107] “əl-Muxtəsar fi Usulil-Fiqh”, səh: 151; Cəmiatu Məlik Abdil-Aziz, Məkkə