Şiəlik etiqadındakı təkamül

Bu yazımızı əslində şiələrdəki dini mərcilərdən sayılan Kəməl əl-Heydəri’yə borclu olduğumuzu etiraf etməliyik. İnternet şəbəkəsində izlədiyimiz görüntülü məclisdə Kəməl əl-Heydəri’nin çox maraqlı etiraflar etdiyinə şahid olduq. Kəməl əl-Heydəri’nin etirafına əsasən ilk şiələr imamların məsumluğuna inanmırdılar. Müsəlmanlar üçün maraqlı ola biləcəyini düşünərək bu barədə araşdıra bildiyimiz məlumatları paylaşmaq qərarına gəldik.

 

Kəməl əl-Heydəri qeyd edir ki, İmam əl-Həsən xilafət məqamını Müaviyə’nin xeyrinə tərk etdikdə ona ən çox etiraz edənlər arasında ən xas yoldaşları var idi. Tarixin bu səhifəsinə qayıdan əl-Heydəri təbii olaraq belə bir sual verir: “Əgər onlar imamların - əl-Həsən də onlardan biridir – məsum olduqlarına inanırdılarsa necə qərarlarına etiraz edirdilər?!” Daha sonra əl-Huseyn’in Kərbəlaya çatana qədər yolda öz şiələrinə xitablar və müraciətlər etdiyini və heç birində məsum olduğunu iddia etmədiyini xatırladır. Maraqlıdır ki, bu həqiqəti şiə alimlərindən etiraf edənlər olub. İmamiyyə tayfasında əfsanə alimlərdən sayılan və “əş-Şəhid əs-Səni” adı ilə tanınmış Zeynuddin bin Nuriddin Əli bin Əhməd əl-Amili əl-Cubəi (h. 911-955) “Həqaiqul-İmən” adlı kitabında deyir: “İmamların şiələrindən olan raviləri və müasirlərinin halından aşkar olana əsasən (İmanın səhihliyi üçün) axırıncı ilə (yəni sadəcə məsum olmayan imamlar olduqlarına inanmaqla) kifayətlənmək (rəyi) də uzaq deyildir, belə ki, onlardan çoxu imamların məsumluğuna inanmırdılar, çünki onlardan gizli qalmışdı. Əksinə onların sadəcə xeyir sahibi alimlər olduğuna etiqad edirdilər. Onların həyatlarını və hədislərini araşdıran bunu bilir; Əbu Amr əl-Kəşşi’nin – rahiməhullah – kitabında bunu göstərən cümlə xəbərlər vardır. Bununla belə imamların – aleyhimussələm – onlarla yaşayışlarından məlumdur ki, onların mömin, hətta adil olduqlarına hökm edirdilər. Hər bir şəxsdə öz zamanının imamına qədər gəlib keçmişlərin – aleyhimussələm – imamlığına inanmaq – hətta onun zamanı bitdikdən sonra mövcud olmuş digər imamların imamlığına etiqad etməmiş olsa belə - kifayət edirmi? Aşkar olan budur (ki, kifayət edir) və hədis, ricəl kitablarının çoxunda bunu bildirən xəbərlər vardır və oradan axtarılıb baxıla bilər. Dəlil imamların – aleyhimussələm – saylarının tamamlandığı dövrdən sonra yaşayanlara nəzərən on ikisinin də imamlığına etiqad etməyin vacibliyini tələb edir. Bunun necəliyi üzərində düşünülsün?! Onlar hər bir zaman gizli, tərk olunmuş, inzivaya çəkilmiş halda olublar və əksər vaxtlarında təqiyyə etməyə məcbur idilər; hələ başqaları bir kənarda qalsın, özlərinin xas tələbələrinə belə imam olduqlarını xəbər verə bilmirdilər. Buna hədis və ricəl kitabları şahidlik edir. Ona görə də (imanın səhihliyi üçün) bizim zikr etdiyimiz miqdarla kifayətlənmək qaçınılmazdır. İlzəm etmək onların şiələrinin əksəriyyətinin imandan çıxması deməkdir və bu, batildir.[1] Şiə aliminin bu etiraflarından iki maraqlı nəticə çıxır:

-          İlk şiələrin çoxu, hətta əksəriyyəti imamların məsum olduqlarına inanmırdılar. Guya bunun səbəbi onların məsumluğuna dəlalət edən dəlillərin onlardan gizlin qalması idi.

-          İmamlar özlərinin itaət olunması fərz olan məsum imamlar olduqlarını özlərin ən yaxın yoldaşlarına belə deyə bilmirdilər.

Qəribə olan budur ki, əgər imamların öz zamanlarında onların imam olmaqları insanlardan gizli idisə ondan sonrakı əsrlərdə necə aşkar ola bilir? Əgər onların imam və məsum olmaqlarının dəlili Qurandandırsa o Quranı onlar da oxuyurdular. Əgər səhih rəvayətlərdirsə necə olur ki, həmin rəvayətlər ilk əsrlərdə gizli qalır, lakin sonrakı əsrlərdə üzə çıxıb aşkar olur?![2]

əş-Şəhid əs-Səni’nin bu sözləri üzərinə ondan sonra gəlmiş bəzi şiə alimləri də rəy bildiriblər. Onlardan ən barizi Muhəmməd Mehdi Bəhrul-Ulum ət-Tabətabəyi (h. 1155-1212) “əl-Fəvaidur-Ricəliyyə” adlı kitabında deyir: “Babam Alləmə - quddisə sirruhu – “əl-İmən val-Kufr” kitabında əş-Şəhid əs-Səni’dən – tabə sərahu – hekayət edir ki, imamların – aleyhimussələm – imamlığını təsdiq etməyin və onlara itaətin fərz olduğuna etiqad etməyin - hətta onların xətadan məsum olduqlarını təsdiq etməsə belə - iman(ın səhihliyi) üçün kifayət etməsi möhtəməldir. İddia etdi ki, bu hal imamların ravilərinin və şiələrinin əksəriyyətindən aşkar görünən haldır... Onun – rahiməhullah – bu kəlamı mütləq olsa da bunu o əsrlərə aid etmək vacibdir ki, belə bir hal başqa zamanlar üçün deyil də məhz o zamanlar üçün möhtəməldir, çünki ondan sonrakı zamanda bu məsələ qəti olaraq zərurət həddinə çatıb.[3] ət-Tabətabəyi bu sözlərini şiə alimi İbn Cuneyd üçün üzr olaraq zikr edir, çünki İbnul-Cuneyd əl-İskəfi kitabında imamların öz rəylərinə əsasən, yəni qiyas və ictihad ilə fikir bildirdiklərini söyləyir. Bu isə imamiyyə məzhəbinin təməl prinsiplərinə ziddir. ət-Tabətabəyi bunu o dövrdəki bəzi zəruri inancların gizli qalması ilə izah etməyə çalışır. ət-Tabətabəyi’nin sözlərindən anladıq ki, əş-Şəhid əs-Səni’nin ilk şiələrə nisbət etdiyi fikirlərə etiraz etməmişdir. Əksinə təsdiqlədiyini və bunu həmin əsrlərə xas qıldığını görürük.

Həqiqətən də şiələrin rəvayətlərinə baxdıqda görmək olur ki, onlar imamlarının məsumluğuna inanmırdılar. Bu məsumluq, imamlıq inancları daha sonrakı dövrdə inkişaf edərək formalaşıb. Şiələrdə “Şeyxut-Taifə” ləqəbi ilə tanınan Əbu Cəfər Muhəmməd bin əl-Huseyn ət-Tusi deyir: “Muhəmməd bin əl-Həsən əl-Birasi və Osmanın hər iksi də dedi: Muhəmməd bin Yəzdəd bizə Muhəmməd bin əl-Huseyn’dən, o da əl-Həccəl’dən, o isə Əbu Malik əl-Hədrami’dən, o isə Əbul-Abbas əl-Bəqbəq’dən rəvayət etdi: “İbn Əbi Yəfur ilə Muallə bin Xuneys müzakirə etdilər və İbn Əbi Yəfur dedi: “Vasilər xeyir sahibi alimlər və Allahdan qorxan insanlardır.” İbn Xuneys isə dedi: “Vasilər peyğəmbərdirlər.” Hər ikisi də (sonra) Əbu Abdilləhin – aleyhissələm – yanına daxil oldu və məclisləri bitdikdə Əbu Abdilləh sözünə başladı və dedi: “Ey Allahın qulu, bizim peyğəmbərlər olduğumuz barəsində dediyindən uzağam mən.[4] Beləliklə də İbn Əbi Yəfur imamların məsum imamlar olduğuna inanmırdı, onları xeyirxah, Allahdan qorxan alimlər hesab edirdi. Amma imamların peyğəmbərlər kimi məsum olduğuna inananların sözlərini isə gördüyümüz kimi hər kəsdən qabaq imamlar özləri rədd ediblər.

əl-Vahid əl-Bəhbəhəni adı ilə tanınan iranlı şiə alimi Muhəmməd Bəqir bin Muhəmməd Əkməl əl-İsfəhani (1118-1206) “əl-Fəvaid ər-Ricəliyyə” kitabında keçmiş şiə alimlərinin bəzi raviləri aşırı, ğali olmaqda ittiham etməklərinin səbəbindən danışarkən deyir: “Bil ki, aşkar olan budur ki, keçmiş alimlərin çoxu – xüsusilə qummilər – və əl-Ğadairi öz ictihadları və rəylərinə əsaslanaraq imamlar barəsində - aleyhimussələm – ucalıq, böyüklük baxımından xüsusi bir mənzilələrinin, məsumluq və kamillik baxımından müəyyən bir mərtəbələrinin olduğuna etiqad edirdilər və bu həddi aşıb keçməyi icazəli görmürdülər. Bu həddi aşmağı etiqadlarına əsasən aşırılıq/ğuluv hesab edirdilər. Hətta imamların səhv etmədiklərinə inanmağı da aşırılıq hesab edirdilər. Üstəlik olurdu ki, onlara mütləq təfvidi[5] və ya haqqında ixtilaf olunmuş təfvidi – necə ki, qarşıda zikr edəcəyik – nisbət etməyi və ya onların möcüzələrində mübaliğə etməyi, onlardan təbiət qanunlarını pozan təəccüb doğuracaq halları nəql etməyi və ya onların şanında, onları ucaltmaqda mübaliğə etməyi, çoxlu nöqsanlardan onları tənzih etməyi, onlar üçün çox qüdrətli olduqlarını izhar etməyi, onların səmada və yerdə gizli olanlar barəsində elmlərinin olduğunu iddia etməyi aşırılıq sayırdılar, ittiham olunması üçün səbəb görürdülər, xüsusilə də aşırı inanca sahib olanlar onların arasında gizli yaşayırdılar, onlarla qaynayıb qarışırdılar.[6] Bir başqa şiə alimi Abdullah bin Muhəmməd Həsən əl-Məməqani (h. 1290-1351) deyir: “...belə ki, qədim şiə alimlərinin nəzərində ən kiçik şeyə görə adamı aşırı olmaqda ittiham edirdilər, hətta bizim bu gün əhlul-beyt – aleyhimussələm – haqqında etiqad etdiklərimizin əksəriyyətini o günlərdə aşırılıq adlandırırdılar.[7] Şiələrin müasir alimlərindən Cəfər əs-Subhəni də bunu təsdiqləyərək deyir: “Bu etiqadi məsələlərdən bəziləri (indi) böyüyün də, kiçiyin də biləcəyi qədər şiələrin zəruri əqidələrinə çevrilsə də bu inanclar keçmiş əsrlərdə bu mərtəbədə deyildi.[8]

Çox maraqlıdır ki, şiə alimlərinin etirafı ilə bu gün şiələrdə zəruri sayılan etiqadlar şiəliyin ilk əsrlərində aşırılıq hesab olunurdu. Hətta ilk dönəmin ən böyük şiə alimləri peyğəmbərlərdən və imamlardan təbliğdən və dəvətdən başqa hallarda xəta və unutqanlığın sadir olmasının mümkünlüyünə inanırdılar. Bunu inkar edənləri isə aşırılıqda ittiham edib lənətləyirdilər. əş-Şeyx əs-Saduq adı ilə tanınan Əbu Cəfər Muhəmməd bin Əli bin əl-Huseyn bin Bəbəveyh əl-Qummi (h. 305-381) “Mən Lə Yəhduruhu əl-Fəqih” adlı kitabında buyurur: “Ğulatlar və mufəvvidalar[9] – Allah onlara lənət etsin! – peyğəmbərin səhv edə biləcəyini inkar edirlər və deyirlər: “Onun – aleyhissələm – namazda səhv etməsi caiz olsaydı təbliğdə də səhv etməsi caiz olardı, çünki təbliğ ona fərz olduğu kimi namaz da fərz ibadətdir.” Daha sonra Qum şəhərindən olan bu şiə alimi peyğəmbərin – aleyhissalətu vassələm – səhv edəcəyini əqli və nəqli yollarla sübut edir. Qeyd edir ki, peyğəmbərə xas olan sadəcə peyğəmbərlik və təbliğdir. Digər insanlarda mümkün olan hallar onlarda da mümkündür və səhv etməyən yalnız və yalnız Allah olması üzərində vurğu edir. Daha sonra isə deyir: “Şeyximiz Muhəmməd bin əl-Həsən bin Əhməd bin əl-Valid[10] – rahiməhullah – belə deyərdi: “Aşırılığın ilk dərəcəsi peyğəmbərdən – s – səhvi inkar etməkdir. Əgər bu mənada gəlmiş xəbərləri rədd etmək caiz olsaydı o zaman bütün xəbərləri rədd etmək caiz olardı və bunları rədd etmək dini və şəriəti batil çıxarmaqdır. Mən isə inşallah peyğəmbərin – s – səhvini isbat edən, onu inkar edənləri rədd edən müstəqil bir kitab yazmaqla əcr qazanmağı düşünürəm.[11] Bu xəbərlər şiələrin kitablarında sayca çoxdur və məna baxımından inkar olunmazdır. Onlardan birini misal olaraq oxucular üçün təqdim edək. Şeyx əs-Saduq “Uyunu Əxbərir-Rida” kitabında deyir: “Təmim bin Abdilləh bin Təmim əl-Quraşi bizə rəvayət etdi; dedi: Atam mənə Əhməd bin Əli əl-Ənsari’dən, o da Əbus-Salt əl-Həravi’dən belə dediyini rəvayət etdi: “(İmam) Rzaya – aleyhissələm – dedim: “Ey Allahın elçisinin övladı, Kufə əhli arasında bir qövm var ki, peyğəmbərin – s – namazında səhv baş verməyib.” Dedi: “Yalan danışırlar, Allah onlara lənət etsin! Səhv etməyən Özündən başqa heç bir ilah olmayan Allahdır.[12] Bu mənada peyğəmbərin – aleyhissalətu vassələm – namazında xəta etdiyini göstərən xəbərlər şiə qaynaqlarında saysızdır və əl-Məclisi “Bihərul-Ənvar” kitabında onların çoxunu zikr edir və etiraf edir ki, bu xəbərlər onun dövründə artıq şiələrdə zərurətə çevrilmiş bir etiqad baxımından böyük bir problem təşkil edir. İbnu Bəbəveyh’dən sonra tələbəsi Şeyx əl-Mufid gələrək öz müəlliminin dediklərinin əksini söyləmişdir. Şiə tarixçilər özləri də Şeyx əl-Mufid’in (h. 338-413) metodu ilə Şeyx əs-Saduq’un metodu arasında aşkar bir fərqin olduğunu gizlətmirlər və qeyd edirlər ki, İbn Bəbəveyh, yəni Şeyx əs-Saduq xəbərlərə bağlı bir zat olduğu halda Şeyx əl-Mufid üsul və prinsiplərə bağlı biri idi, ona görə də şiələrdə ilk üsulul-fiqh kitabını yazanlar da Şeyx əl-Mufid’in tələbələri olublar. əl-Mufid’ xəbərlərdə gəlmiş bu problemi onların əhəd və zənni xəbərlər olduğunu söyləməklə “həll” etməyə çalışmışdır. Hətta öz şeyxinə rədd olaraq bu mövzuda ayrıca kitab yazdığı qeyd olunur. Eləcə də əl-Mufid’in tələbələrindən əl-Murtəza və digərləri də İbn Bəbəveyh’in sözlərini şiddətlə rədd ediblər. Şiələrin böyüklərindən Nimətullah əl-Cəzəiri (h. 1050-1112) bu mövzuda İbn Bəbəveyhə etiraz edənləri və bəzi sözlərini zikr etdikdən sonra deyir: “Haqq budur ki, əs-Saduqun rəyinə dəlalət edən xəbərlər mustəfid dərəcəsindədir və sanki daha güclü olan budur.” Daha sonra deyir: “İkincisi isə çünki peyğəmbərin – aleyhissələm – səhvinin nəqli iyirmiyə yaxın isnad ilə rəvayət olunub və bu xəbərlərdə bunu inkar edənlərə qarşı şiddətli inkar vardır... Cümlətən bu məzmun səhih, həsən, muvassəq, məchul və zəif yollarla rəvayət olunub və onları inkar etmək müşkildir.[13] Həmçinin Əhməd bin Muhəmməd Mehdi ən-Nəraqi (h. 1185-1245) “Mustənəduş-Şiə” kitabında bu rəvayətlərin səhih və sabit olduğuna qərar verir. Keçmiş şiə alimlərindən İbn Bəbəveyh’dən sonra onunla razılaşmış və bu rəyi müdafiə etmiş bir başqa şiə alimi Əbu Əli əl-Fədl bin əl-Həsən ət-Tabərsi (vəfatı hicri 548) olub və “Məcmə’ul-Bəyən” adlı təfsirində bu fikri müdafiə edib.

Bəzi müasir şiələr bu həqiqətləri etiraf etməyə çalışsalar da əksər şiələr təəssübkeşlik edərək və bunları öz məzhəbləri üçün nöqsan hesab edərək həqiqətləri ört-basdır etməyə çalışırlar. Şiə araşdırmacılardan bəzilərinə görə tarixdə olan bu fərqliliklər bağdadlı şiələr ilə qumlu şiələr arasında olub. Digərlərinə görə isə bu fərqlər təkcə şəhərlər arasında deyil də həm də tarixlər arasında mövcud olub. Yuxarıda gətirdiyimiz nəqllərdən bu məna aşkar şəkildə görünür. Görünür ki, ilk üç əsrin şiələri arasında üstün olan etiqada görə imamlar sadəcə olaraq peyğəmbərin vasiləridir, onun yolunu ən doğru şəkildə izləyən xeyirxah, təqva sahibi alimlərdir. Daha sonra bu etiqad üçüncü əsrin sonlarında və dördüncü əsrdə dəyişdi və imamların itaət olunması vacib olan liderlər olması etiqadı üstünlük aldı. Bu dövrdə həmçinin şiələr arasında imamların təbliğ, dəvət və şəriət məsələlərində məsum olub olmamaqları fikri üzərində mübahisə davam edirdi və onların bu baxımdan məsum olmaqları, lakin digər məsələlərdə isə xəta edə biləcəkləri fikri üstünlük təşkil edirdi. Digər tərəfdən isə İbnul-Cuneyd əl-İskəfi isə onların hətta şəriət məsələlərində belə xəta edə biləcəklərinə, rəy və ictihadları ilə qərar verdiklərinə inanırdı. Lakin o dövrdə əksər şiə alimləri imamlar haqqında mütləq məsumluq inancını, onlardan xətanın sadir olmasını inkar etməyi aşırılıq hesab edirdilər. Dördüncü əsrin sonlarında və beşinci əsrdə artıq əl-Mufid, onun tələbəsi əl-Murtəza, onun da tələbəsi ət-Tusi’nin şiəliyin üsuli qolunu formalaşdırmağı ilə imamların mütləq məsumluğu fikri tamamlandı və şiələr arasında hakim olan etiqada çevrildi. Bununla belə əl-Mufid, əl-Murtəza, ət-Tusi, Nəsiruddin əl-Qazvini, Raşiduddin əl-Məzəndərani kimi şiə alimləri imamların qeyb elmini bilmədiklərinə inanırdılar və bəziləri imamlar üçün qeyb elmini bildiklərini iddia etməyi küfr və riddət hesab edirdilər. Onların nəzərində imamların bəzi qeybi xəbərləri bilməkləri sadəcə olaraq peyğəmbərdən – salləllahu aleyhi va səlləm – gəlib çatmış xəbərlər, sadiq yuxular vasitəsi ilə mümkün olmuşdur, yoxsa öz qüdrətləri və ixtiyarları ilə qeybi bilməzlər. Lakin o dövrdə imamların qeybi bildiklərinə inanan rafizilər az deyildilər və sözünü etdiyimiz üsuli şiə alimləri öz məzhəblərində bu inancda olan imami şiələrini “həşəvilər” adlandırırdılar. Görünür ki, bu həşəvilik əsrlər keçdikdə daha geniş vüsat tapmış və səfəvilərin dövründə şiə məzhəbində möhkəm bir qərar tapmışdır.

Bizim bu yazdıqlarımız sadəcə olaraq bu mövzunun daha da yaxından araşdırılmasının, daha dəqiq müqayisələrin edilməsinin əhəmiyyətini göstərir. Bu yöndə ciddi araşdırmalar etməyə ehtiyac vardır.



[1] “Həqaiqul-İmən”, səh: 150-151; birinci nəşr: 1409

[2] Əslində tabe olunması vacib olan imamların kimliyi haqqında “Usul əl-Kəfi” kitabında keçən rəvayətlərin hamısı şiə alimi əl-Behbudi’yə görə zəifdir.əl-Məclisi isə onlardan yalnız ikisini səhih sayıb.

[3] “Ricəlus-Seyyidi Bəhril-Ulum”, 3/219-220; Mənşurat Məktəbətis-Sadiq, birinci nəşr; 1363, Tehran

[4] “İxtiyəru Mə’rifətir-Ricəl”, səh: 213 (rəq: 456); Muəssəsətun-Nəşr əl-İsləmi, 1427, birinci nəşr.

[5] Təfvid şiələrdə cəbr inancının əksinə deyirlər. Cəbr inancı qulların seçiminin olmadığına inanmaqdır, təfvid inancı isə əksinə insanların seçimlərində sərbəst olduqlarına inanmaqdır.Lakin burada şiələr öz imamlarına nisbət etdikləri təfvid ilə qəsd etdikləri onların yaratmaq, ruzi vermək qüdrətlərinin olmasına inanmaqlarıdır.

[6] “əl-Fəvaid ər-Ricəliyyə”, səh: 38;

[7] “Tənqihul-Məqal fi İlmir-Ricəl”, 6/340; Muəssəsətu Alil-Beyt, 1423, birinci nəşr.

[8] “Kulliyət fi İlmir-Ricəl”, səh: 434; Muəssəsətun-Nəşr əl-İsləmi, 1425, altıncı nəşr:

[9] Mufəvvidalar peyğəmbərə və imamlara ilahi sifətlər nisbət edən rafizi qövmdür.

[10] ən-Nəcəşi ricəl kitabında (səh: 383) onun haqqında deyir: “Muhəmməd bin əl-Həsən bin Əhməd bin əl-Valid, Əbu Cəfər; qumluların şeyxi, onların fəqihi, onların öndə gedəni və onları təmsil edən avtoritetləridir. Deyilənə görə o, Qum şəhərində sonradan yerləşib, əsli ordan deyildir...”

[11] “Mən Lə Yəhduruhu əl-Fəqih”, 1/249-250; Muəssəsətul-Əaləmi lil-Mətbuat, birinci nəşr: 1986, Beyrut

[12] “Uyunu Əxbərir-Rida”, 2/219; Mənşurat əş-Şərif ər-Radi, birinci nəşr:

[13] “əl-Ənvar ən-Nu’məniyyə”, 4/29-30; Darul-Qari/Darul-Kufə, birinci nəşr: 1429/2008, Beyrut

Aktual Mövzular

Tarixdən Səhifələr

Nəsiminin dərisi soyulubmu?

Çoxumuza ədəbiyyatdan və Nəsimi haqqında çəkilmiş filmdən məlumdur ki, şairi edam etmədən öncə diri-diri dərisini soyublar.Amma Ziya Bünyadovun məqaləsində Nəsimi barədəki bu məlumatlara yeni yanaşma öz əksini tapıb.

Ly Mai qətliamı

Bu, bəşər tarixinin ən acılı səhifələrindən bir səhifədir. Bizlərə Qərbin "mədəniyyətini" ən çılpaq şəklində nümayiş etdirir. Bütün bunlardan bir nəticə çıxarmaq bizim üçün çox önəmlidir.