İmam Əhmədin icma haqqında görüşü

İmam Əhmədin oğlu Abdullah deyir: “Atamı belə deyərkən eşitdim: “Bir nəfərin icma iddia etməsi yalandır, kim iddia edərsə yalan danışmışdır, ola bilsin ki, insanlar ixtilaf ediblər. Bu, Bişr əl-Mərisi və əl-Əsam’ın iddiasıdır, lakin insanların ixtilaf etdiklərini bilmirsə, ya da ona bu çatmayıbsa, o da bu barədə axtarıb bir şey tapmayıbsa qoy insanların bunda ixtilaf etdiklərini bilmədiyini desin.[1]

 

 

İmam Əhməd’in bu sözlərini bəzi qardaşlar elə anlayıblar ki, İmam Əhmədə görə icma iddia etmək doğru deyildir, çünki biz bir çox məsələdə ümmətin əvvəlki alimlərinin icma etdiklərini söylədikdə İmam Əhmədin bu sözlərini bizə göstərib etiraz edirlər. Ona görə də bu sözləri doğru anlamaq üçün alimlərin izahlarını təqdim etmək istədik. Onu da qeyd edim ki, İmam Əhmədin məzhəbini doğru anlamaq üçün onun məzhəbini araşdırmış hənbəli alimlərinin sözünə xüsusilə etimad etmək lazımdır, çünki öz imamlarını onlardan yaxşı bilən yoxdur. Lakin biz insaf üçün yalnız bir məzhəbin yox, bütün görüşləri zikr edəcəyik.

Bilin ki, əziz müsəlmanlar, İmam Əhmədin bu sözünü alimlər bir neçə yöndə izah ediblər və onların İmamın sözünü bu cür fərqli izahlar verməyə məcbur edən amil İmam Əhmədin özünün digər məsələlərdə icma nəql etməsi olmuşdur və qarşıda Allahın izni ilə bu nəqllərdən bəzilərini zikr edəcəyik.

 

 

Bu məsələdə birinci görüş budur ki, İmam Əhməd icmanın hasil olub olmadığını kiminsə biləcəyini inkar etmişdir. Bu, zahirilərin və İbn Həzmin görüşüdür. Onlar səhabənin icmasını istisna edirlər. Şeyx Əbu Abdilləh Bədrud-Din əz-Zərkəşi deyir: “İbn Həzm əz-Zahiri bu sözləri zahirinə uyğun qəbul etmişdir.[2] Həmçinin şafi’i alimlərindən Əbu Muhəmməd Cəməlud-Din əl-İsnəvi bu sözləri zahiri mənasına həml etmişdir, yəni icmanın mümkün olması, lakin bunu bilməyin imkansız olması mənasına yozmuşdur.[3] Həmçinin digər şafi’i üsulçu alim Əbul-Həsən əl-Əmidi deyir: “İcmanın ola biləcəyi üzərində ittifaq edənlər bunu bilməyin və bunu araşdırıb öyrənməyin mümkünlüyü üzərində ixtilaf etdilər; əksəriyyət bunun mümkünlüyünü isbat etdi, az sayda alim isə bunu inkar etdi və onlardan biri də Əhməd bin Hənbəl’dir, ondan gələn iki rəvayətdən birində belə deyir. Buna görə də ondan belə dediyi nəql olunub: “Kim icmanın mövcud olduğunu iddia edərsə o, yalançıdır.” Bu görüşlərində ona etimad ediblər ki, bir hökmə etiqad etməkdə onların ittifaq etdiklərini bilmək “əl-Həl val-Aqd” əhlinin hər birindən bu barədə gələn xəbərləri eşitməkdən və ya buna dəlalət edəcək bir feli etməklərini və ya bir feli tərk etməklərini görməkdən asılıdır. Bunların hamısı isə onlardan hər bir kəsi tanımaqdan asılıdır və bu, onların çoxluğu və ayrı-ayrı ölkələrdə, uzaq məkanlarda parçalanmaqları səbəbilə adətən imkansızdır...[4] Sonra digər səbəbləri də zikr edir və bunu rədd edir. Qadi Aləud-Din əl-Mərdəvi “ət-Təhbir” adlı möhtəşəm kitabında qeyd edir ki, hənbəli alimlərindən Əbu Abdilləh İbn Həmdən əl-Hərrani bunda əl-Əmidi’yə tabe olmuş və belə demişdir: “Əhmədin qəsdi budur ki, icma etmişlərin əksəriyyətini yox, lakin hamısını bilmək imkansızdır.[5] əl-Qadi əl-Mərdəvi deyir: “Bu sözün tələb etdiyi məna budur ki, zahirilər səhabələrdən sonra icmanı hüccət olaraq qəbul etməyi rədd etmirlər, lakin belə bir icmanın olub olmadığını bilməyi uzaq bir ehtimal sayırlar, necə ki, daha əvvəl zikr olunduğu kimi İmam Əhməd’in sözü barədəki izahlardan birində bu mənada yozulmuşdur.[6] Məlumdur ki, zahirilərin görüşünə görə səhabələrdən sonra bir məsələdə icmanın hasil olub olmadığını bilmək imkansızdır. Bəzi alimlər İmam Əhmədin də bu sözlərini bu mənada anlayıblar. Birdən çox alim belə bir izahı Şeyxul-İslam İbn Teymiyyə’yə aid etmişdir. Hənəfi alimi İbn Əmiril-Həcc deyir: “İbn Teymiyyə və əl-Əsfəhəni isə o görüşdədirlər ki, (İmam Əhməd bu sözləri ilə) səhabələrdən başqalarının icmasını qəsd etmişdir.[7] Amma qeyd etməliyik ki, Şeyxul-İslam bunu bir ehtimal kimi zikr edir, qəti olaraq qeyd etmir, əksinə sözündən açıq aydın görünür ki, bunun ya səhabələr, ya tabiilər, ya da üç nəsildən sonrakıların icması barədə dediyini ehtimal olaraq zikr edir. Lakin əl-Mərdavi və onun kimi İmam Əhmədin məzhəbi üzərində mütəxəssis olan hənbəli alimləri qeyd edirlər ki, İmam Əhmədin məzhəbi budur ki, səhabələrdən sonra da icma mümkündür və hüccətdir. Nəcmud-Din ət-Tufi deyir: “Əhmədin məzhəbindən məşhur olan birinci görüş olaraq hekayət etdiyimizdir və bu, əksəriyyətin görüşüdür.[8]

 

 

İkinci görüş budur ki, İmam Əhməd bu sözü təqvanın tələbi olaraq demişdir. Belə ki, o, icmanın mümkünlüyünü və bunu bizim bilməyimizi inkar etməmişdir və beləliklə də onu hüccət olaraq qəbul etməyi inkar etməmişdir, lakin hər bir kəsin bir məsələ üzərində razılaşmasını bilməyin çətin olduğuna işarə edərək “icma” sözünü yox, lakin “bu məsələdə ixtilaf edildiyini bilmirəm” sözlərini işlətməyə üstünlük vermişdir. Ola bilər ki, kimsə fərqli görüşdə olmuş, o zaman icma iddia etmək yalan sayılar, buna görə də “icma vardır” demək münasib deyildir, lakin “ixtilaf olduğunu bilmirik” demək daha doğrudur. Termin olaraq hər ikisi də eyni məna verir, lakin sözün dəqiqliyi baxımından ikinci söz daha dəqiqdir, çünki icma termin olaraq hamının bir məsələ üzərində ittifaq etdiyini bilmək deyildir, lakin kiminsə müxalif olduğunu bilməməkdir.

 

 

Üçüncü görüş isə budur ki, İmam Əhməd bununla alimlərin görüşləri haqqında xəbəri olmayan, məzhəbləri araşdırmaq imkanı olmayan bir kəsin tək başına icma iddia etməsini qəsd etmişdir. əl-Hafiz İbnul-Qayyim deyir: “Allahın elçisinin sözləri İmam Əhmədin və digər hədis imamlarının yanında elə bir yüksək məqama sahibdir ki, xəta olaraq iddia edilən icmanı – hansı ki, həqiqətdə mahiyyəti müxalifin olduğunu bilməməkdir – o sözlərdən önə keçirməzdilər. Əgər (bu cür icma iddia edib onu peyğəmbərin sözündən önə keçirmək) icazəli olsaydı şəriət mətnləri yararsız hala düşərdi və bir məsələnin hökmündə müxalifin olduğunu bilməyən hər bir kəsə müxalifin olub olmaması haqqındakı cahilliyini nasların önünə keçərməsi icazəli olardı. İmam Əhməd və əş-Şafi’nin icma iddiaları arasından inkar etdikləri budur, yoxsa bəzi insanların zənn etdikləri kimi (onlar) icmanın mövcud olmasını imkansız saymayıblar.[9] Bu izahı eynilə Abdul-Qadir İbn Bədran “əl-Mədxal” kitabında zikr edir.[10]

 

 

İkinci və üçüncü görüşlər hənbəli alimlərinin ümumən verdikləri izahdır. əl-Qadi Əbu Yə’lə deyir: “Bu sözün zahiri budur ki, icmanın səhihliyini imkansız saymışdır. Lakin (qəsd etdiyi məna) zahirindən anlaşılan məna deyildir, sadəcə olaraq bunu Allahdan qorxmağın gərəyi olaraq söyləmişdir, çünki ona gəlin çatmayan bir ixtilafın olmasını mümkün saymışdır. Ya da sələfin ixtilafı haqqında məlumatı olmayan kəslər haqqında demişdir, çünki Abdullah və Əbul-Həris’in rəvayətlərində mütləq olaraq icmanın səhih olduğunu demişdir.[11] Əbul-Xattab əl-Kəlvazəni deyir: “Əhmədin sözünə gəldikdə isə bununla alimlərin görüşləri haqqında elmi olmayan, məzhəblərin məlumatlarını araşdırmağa marağı olmayan kəsi qəsd etmişdir. Bişr (əl-Mərisi) və əl-Əsam kimi belə biri icma iddia edərsə yalan olar. Ya da bu sözünü təqvanın gərəyi olaraq demişdir, buna görə də Əbu Talib’in rəvayətində deyir: “Bunda hər hansı bir ixtilafın olduğunu bilmirəm” (desin) və bu, “insanlar icma edib” deməkdən yaxşıdır.” Buna görə də Abdullahın rəvayətində icmanın səhihliyini açıq şəkildə ifadə etmişdir.[12] İkinci görüşü həmçinin Əbul-Vafə İbn Aqil də zikr etmişdir.[13] Bu üçüncü görüşü həm də hənəfi alimlərindən Alləmə Kəməlud-Din İbnul-Huməm “ət-Təhrir” kitabında qeyd edir: “Əhmədin “(icma) iddia edən yalançıdır” sözü bu icmanı nəql edənin tək başına bu icmanı bilməsinin imkansızlığı mənasında anlamaq lazımdır.” İbn Əmir Həcc adı ilə tanınmış digər hənəfi alimi Əbu Abdilləh Şəmsud-Din bu sözlərin şərhində deyir: “Çünki əgər yalançı olmasaydı başqaları da bunu nəql edərdi.[14]

 

 

Dördüncü görüş isə üçüncü görüşə yaxındır. İmam Əhməd bu sözü səhabələrin və tabiilərin görüşlərindən xəbərsiz olan mötəzili fəqihləri haqqında demişdir, belə ki, onlar Əbu Hənifə və Malik kimi tanınmış fəqihlərin görüşlərindən başqasını bilmədikləri halda icma iddia edirlər. Bu, Hafiz İbn Racəb’in sözləridir. O, “Şərhu Cəmi ət-Tirmizi”[15] kitabında deyir: “İmam Əhməddən rəvayət olunan “kim icma iddia edərsə yalan danışmışdır” sözlərinə gəldikdə isə o, bunu sadəcə olaraq mötəzilənin fəqihlərini inkar etmək üçün demişdir; hansılar ki, öz görüşləri üzərində insanların icma etdiklərini iddia edirdilər və səhabələrin, tabiilərin görüşlərini ən az bilən kəslərdən idilər.[16] Şeyxul-İslam İbn Teymiyyənin təqdim etdiyi izahlardan biri də budur: “Əhmədin inkar etdiyi, səhabələrdən sonra və ya onlardan və tabiilərdən sonra və ya təriflənmiş üç əsrdən sonra müxaliflərin iddia etdikləri icmadır... Sadəcə olaraq əl-Mərisi və əl-Əsam kimi mütəkəllimlərdən olan fəqihlər icma iddia edirlər və Əbu Hənif, Malik və bu ikisi kimilərdən başqasının görüşlərini bilmirlər, səhabələrin və tabiilərin görüşlərini bilmirlər. Halbuki, Malik, Muhəmməd bin əl-Həsən, əş-Şəfi’ və Əbu Ubeyd kimi birdən çox alim fiqh məsələlərində icma iddia ediblər və həmin məsələlərdə ixtilaf olub və onların bundan xəbəri olmayıb.[17] Həmçinin maliki alimlərindən İmam İbrahim bin Musa əş-Şətibi deyir: “Əhməd qəsd edir ki, bidət əhlindən olan kəlamçı fəqihlər ilə sünnətlər və əsərlər ilə münazirə etdikdə deyərlər: “bu, icmaya müxalifdir.” O hədisə müxalif olan o görüşü misal üçün yalnız Mədinə əhlinin bəzi fəqihlərindən və ya Kufənin fəqihlərindən gəldiyini xatırlayırlar və alimlərin görüşləri haqqında xəbərləri az olduğuna görə və sünnətləri rəylər ilə rədd etməyə cürət etdiklərinə görə icma iddia edirlər...[18] İbnul-Qayyim deyir: “Onun (yəni İmam Əhmədin) bununla qəsdi icmanın mövcudluğunu inkar etmək deyildir. Lakin Əhməd və hədis imamları gətirdikləri səhih sünnətləri insanların onların əksinə icma etməkləri (iddiası) ilə rədd edənlərin bəlasına düçar olmuşdular və buna görə də əş-Şafi və Əhməd bu iddiaların yalan olduğunu və sünnətləri bu cür iddialar ilə rədd etməyin caiz olmamasını bəyan etdilər.[19] Bu görüş həqiqətdə İmam Əhmədin sözlərinin zahirinə uyğundur, çünki İmam Əhməd bu barədə gələn rəvayətlərində Bişr əl-Mərisi, İbn Uleyyə, Əbu Bəkr əl-Əsam, Dirar bin Amr əl-Ğatafəni kimi mötəzililərin adlarını zikr edir. Buradan da aydın olur ki, İmam Əhmədin etirazı bidət əhlindən saxta icmalar iddia edənlərə qarşıdır. əl-Mərruzi’nin rəvayətində İmam Əhməd deyir: “Onun “icma etdilər” deməsi necə mümkündür?! Əgər onları “icma etdilər” deyərkən eşitsən (yalanda) ittiham et! Onlar bunu xəbərləri inkar etmək üçün çıxardıblar və dedilər ki, “xəbərlərlə hüccət vacib olmaz”. Dedilər ki, hüccət icmadadır. Bu isə Dirar (bin Amr)ın görüşüdür.”[20] Həmçinin Əbul-Hərisin rəvayətində deyir: “Heç kəsin icma iddia etməməsi lazımdır, ilk dəfə “icma ediblər” deyən Dirar (bin Amr) olmuşdur.[21]

 

 

İbn Teymiyyə deyir: “Üstəlik bu, sükuti icma kimi və ya cumhurun icması kimi bir icma olduğu halda - hər hansı bir müxalifin olduğunu bilmədən - ümumən dillə icma etdiklərini iddia etməyi qadağan edən bir sözdür. Çünki (İmam Əhmədin) özü ayənin imamın arxasında qiraət etmək haqqında nazil olduğunu və səsli namazlarda bunun vacib olmamasında icma olduğunu iddia etmişdir.[22] İmam Əhmədin Quran oxuyarkən dinləmək haqqında gələn ayətin namaza aid olmadığını deyənlərə etiraz olaraq bunun icma ilə namaza aid olduğunu dediyi rəvayəti Əbu Davud əs-Sicistəni “əl-Məsəil” kitabında belə zikr edir: “Əhmədi eşitdim: ona sual verildi ki, fılankəs deyir: “Fatihə surəsini oxumaq – yəni imamın arxasında – Allahın “Quran oxunan zaman onu dinləyin” sözündən xüsusiləşdirilərək istisna edilib.” (Əhməd) dedi: “Bunu kimdən nəql edir?! Bu ayənin namaz haqqında olmasında insanlar icma ediblər.[23] Buradan da aydın olur ki, İmam Əhməd özü icma iddia etmişdir, sözsüz ki, bu, tələb edir ki, İmam Əhmədin sözlərini digərlər sözlərinə uyğun şəkildə anlayaq. Bunların hamısını birləşdirdikdə anlayırıq ki, İmam Əhməd icmanın hasil olmasını və bizim bunu bilməyimizin mümkünlüyünü inkar etmir, lakin bu işdə səhlənkar davranaraq icma iddia edənləri, bununla səhih sünnətləri inkar edən bidət əhlini inkar edir. Doğrusunu Allah bilir!

 


[1] “Məsəil əl-İməm Əhməd”, səh: 438-439; əl-Məktəb əl-İsləmi, birinci nəşr: 1401/1981, Beyrut

[2] “əl-Bəhr əl-Muhit fi Usulil-Fiqh”, 6/383; Dar əl-Kutbi, birinci nəşr: 1414/1994

[3] Bax: “Nİhəyətus-Sul Şərh Minhəcil-Vusul”, səh: 283; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, 1420/1999, Beyrut

[4] “əl-İhkəm fi Usulil-Əhkəm”, 1/198; Abdur-Razzəq əl-Afifi’nin təhqiqi, əl-Məktəb əl-İsləmi, Beyrut

[5] “ət-Təhbir Şərhut-Təhrir”, 4/1528; Məktəbətur-Ruşd, birinci nəşr: 1421/2000, Riyad

[6] “ət-Təhbir Şərhut-Təhrir”, 4/1567;

[7] “ət-Təqrir vat-Təhbir alət-Təhrir”, 3/83; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, ikinci nəşr: 1403/1983, Beyrut

[8] “Şərh Muxtəsar ər-Ravda”, 3/47; Muəssəsətur-Risələ, birinci nəşr: 1410/1990, Beyrut

[9] “İləmul-Muvaqqiin”, 1/24; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1411/1911, Beyrut

[10] “əl-Mədxal ilə Məzhəbil-İməm Əhməd”, səh: 115; Muəssəsətur-Risələ, ikinci nəşr: hicri 1401, Beyrut

[11] “əl-Uddə fi Usulil-Fiqh”, 4/1060; Cəmiatul-Məlik Muhəmməd bin Suud, ikinci nəşr: 1410/1990, Riyad

[12] “ət-Təmhid fi Usulil-Fiqh”, 3/248-249;Dar əl-Mədəni, birinci nəşr: 1406/1985, Cuddə

[13] Bax: İbn Muflih, “Usulul-Fiqh”, 1/368; Məktəbətul-Ubeykən, birinci nəşr: 1420/1999, Riyad

[14] “ət-Təqrir vat-Təhbir alət-Təhrir”, 3/83; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, ikinci nəşr: 1403/1983, Beyrut

[15] İbn Rəcəb bu kitabında ət-Tirmizi’nin “əs-Sünən” əsərini şərh etmişdir, iyirmi cildlik bir kitab alınmışdı. Lakin monqolların hicri 803-cü ildə Dəməşqə gəlişləri ilə bir çox kitab yandırıldı və onların arasında bu kitab da var idi. O kitabdan yalnız on vərəq və ət-Tirmizi’nin kitabında açdığı “əl-İləl” babının şərhi qalmışdır.

[16] “ət-Təhbir Şərhut-Təhrir”, 4/1528-1529;

[17] “əl-Musəvvadə fi Usulil-Fiqh”, səh: 316; Muhyid-Din Abdul-Həmidin təhqiqi, Mətbəətul-Mədəni,

[18] “əl-İtisam”, 2/274; Dar İbn əl-Cəvzi, birinci nəşr: 1429/2008, Riyad

[19] “Muxtəsarus-Savaiqil-Mursələ”, səh: 612; Darul-Hədis, birinci nəşr: 1422/2001, Qahirə

[20] “əl-Uddə fi Usulil-Fiqh”, 4/1060; “ət-Təhbir Şərhut-Təhrir”, 4/1527;

[21] “ət-Təhbir Şərhut-Təhrir”, 4/1527

[22] “əl-Musəvvadə fi Usulil-Fiqh”, səh: 316;

[23] “Məsəilul-İməm Əhməd”, Əbu Davudun rəvayəti, səh: 48; Məktəbətu İbn Teymiyyə, birinci nəşr: 1420/1999, Misir