Haqqını halal et

Müsəlmanların şübhələrini aradan qaldırmaq, Allahın göstərdiyi yol ilə doğru-düzgün getməkdə onlara kömək etmək zamanımızda ən əhəmiyyətli vəzifələrdən biridir. Onsuz da millətimizin müsəlman övladlarının qarşısında duran problemlərinin çoxluğunu gördükdə insana belə bir vəzifə bəzən imkansız görünür. Lakin biz qədərə iman etmiş bir qövm olduğumuz üçün çalışmağı və qarşılığında Allahın işləri bizə asanlaşdırmasını ummağı üzərimizə vacib görürük. Vəziyyət belə olduğu halda müsəlmanlara olmayan yerdən yeni bir problemlər çıxarmaq nəyə lazımdır?!

 

Əlbəttə ki, belə şeylər ilk növbədə hikmətsizlikdən və düşüncədəki qüsurdan qaynaqlanır. Sözümüzü uzatmadan söhbətimizin obyektinə keçmək istəyirəm. Son zamanlar ortaya təzə bir şübhə atılıb ki, bir qardaşın digər qardaşa “haqqını halal et” və yaxud sadəcə olaraq “halal et” deməsi şirkdir, küfrdür, çünki bir şeyi halal və ya haram etmək Allahın haqqıdır. Bunu dedikdən sonra bu sözün əsassız olduğunu izah etmək istəyirik ki, şübhə yayılmadan öncə Allahın izni ilə o şübhənin kökünü kəsək. Müvəffəqiyyət şübhəsiz ki, Allahdandır!

Əziz müsəlman oxucu, Allah sənə rəhm etsin! Bil ki, örf və adətdə işlədilən sözlərin hökmündə etibara alınan sözlərin şər’i mənaları yox, elə məhz örfdəki mənalarıdır. Məlumdur ki, adi bir azərbaycanlı müsəlman bu sözü heç bir vəch ilə Allahın haram etdiyini halal etmək mənasında işlətmir. Lakin “haqqını halal et” sözü ilə qəsd olunan “boynumdakı yükdən məni azad et, məni bağışla” mənalarıdır. Zikr etdiyimiz bu sözlərin mənası Alləmə İzzud-Din bin Abdis-Sələm’in qeyd etdiyi ümumi qaydanın tərkibinə daxildir: “Ləfz, lüğətdə və ya şəriət örfündə və ya (insanların) istifadə etdikləri örfdə (sahib olduğu) zahiri mənasına yozulmalıdır. (Sözü söyləyən şəxs gizli bir ehtimalı) qəsd etmədiyi və ya (bu ehtimala dəlalət edəcək sözlə) yanaşı bir dəlil olmadığı müddətdə (sözü həmin) gizli ehtimala uyğun yozmaq olmaz.”[1] Həmçinin əl-Hafiz İbnul-Qayyim əl-Cəvziyyə - rahiməhullah – “İ’iləmul-Muvaqqi’in” kitabında fətva verənin örfə əsaslanmalı olduğu məsələri zikr edərkən deyir: “Müftiyə sözlərlə bağlı olan iqrar, andlar, vəsiyyətlər və bənzəri məsələlərdə söz sahiblərinin və o sözləri söyləyənlərin örfünü bilmədən özünün adətən anladığı mənalara əsasən fətva verməsi caiz deyildir, əksinə o sözləri insanların adət etdikləri və bildikləri mənalara – hətta bu mənalar sözün əslən həqiqi mənalarına zidd olsa belə - yozmalıdır...” İbnul-Qayyim buna belə bir misal verərək deyir: “Əgər bir ölkənin əhlinin və ya bir tayfanın örfündə “hürriyyət” sözü qul azad edilməsi anlamında yox, lakin iffət mənasında işlənirsə və onlardan biri öz kənizinə “o, hürdür” deyərsə və adətinə görə bu sözü “iffət”mənası üçün işlədirsə, bundan başqa bir məna ağlına gəlmirsə buna görə (kənizi) qətiyyən azad edilmiş sayılmaz...” [2]

İşin həqiqətində bu sözləri alimlər özəlliklə müəyyən bir xalqın, tayfanın örfü və adət ənənəsi ilə bağlı deyiblər. Məsələ belədirsə görün indi “haqqını halal etmək” sözünün öz həqiqi əslinə zidd olmadığını, əksinə ərəb dilində də bu mənada işləndiyini bilsək hal necə bəsit olacaq?! Bəli, bu ifadə elə ərəbcədə də bu mənada işlənir, lap cahiliyyə dönəmindən mövcuddur, hətta Allahın elçisi də - salləllahu aleyhi va səlləm – bu mənada işlədib. İmam Əhməd deyir: “Yəhyə bizə Malikdən rəvayət etdi; dedi: Said mənə rəvayət etdi və Həccəc – yəni əl-Əavar – bizə rəvayət etdi; dedi: İbn Əbi Zi’b bizə Said əl-Mə’nə’dən, o da Əbu Hureyrə’dən, o isə peyğəmbərdən – salləllahu aleyhi va səlləm –  belə dediyini xəbər verdi: “Kimdə malda və ya irzdə zülmkarlıq varsa qoy onun yanına gəlsin və ondan onu (yəni zülmkarlığı) halal etməsini istəsin...”[3] Burada onu halal etməsini istəsin sözü ərəbcədə “istəhəllə” feli ilə gəlmişdir ki, hərfən “halal etməsini istəmək” mənasındadır və ya qısaca “halallıq istəmək” anlamındadır. Digər rəvayətlərdə “təhəllələ” feli ilə gəlir və hər ikisi də eyni mənadadır. əz-Zəməxşəri deyir: “[hələlə] – “təhəllul” və “istihləl” sənin bir nəfərdən səni halallıqda etməsinə istəməndir və bir hədisdə gəlir: “Kimdə qardaşına qarşı bir zülmkarlıq varsa ondan halal etməsini istəsin.”[4] Həmçinin İbnul-Əsir deyir: “Əgər ondan səni halallıqda etməsini istəyirsənsə (ərəbcə) “təhəlləltuhu” və “istəhləltuhu” deyirsən.”[5] Çoxlarımız “istihləl” sözü ilə tanışıq və bunun “halal etmək”, “halal saymaq” anlamlarına gəldiyini bilirik və məhz bu hədisdə də eyni fel işlənmişdir. Məşhur şafi’i fəqihi Əbu Həmid əl-Ğazəli bu hədisi qeybətin kəffarəsi mövzusunda zikr edir və deyir: “Əgər soruşsan ki, peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – “ondan halal etməsini istəmən lazımdır” sözünün mənası nədir, axı Allahu Təalənin haram etdiyini halal etmək mümkün deyildir? Cavabında deyərik ki, bununla qəsd olunan zülmkarlığın əfv edilməsidir, yoxsa haramın halala çevrilməsi qəsd olunmur.”[6]

 

Ola bilsin ki, bəziləri burada Muhəmməd ibn Sirin’in sözlərini dəlil kimi göstərsinlər. İmam ən-Nəvəvi “əl-Əzkər” kitabında deyir: “İbn Sirin’dən: Mən onu ona haram etməmişəm ki, onun üçün onu halal edim! Çünki qeybəti ona haram edən Allahdır və heç zaman Allahın haram etdiyini halal etmərəm.” Lakin bu sözləri axtarsaq da bunun hər hansı bir sənədinə rast gəlmədik. Bunu Əbu Cəfər Əhməd bin Muhəmməd ən-Nəhhəs (vəfatı hicri 338) “İ’rabul-Quran” kitabında[7] “rəvayət olunur ki” sözləri ilə zikr etmişdir və heç bir sənədini qeyd etmir. Güman edirəm ki, məhz bu səbəbdən İmam ən-Nəvəvi bu sözləri nəql etdikdən sonra deyir: “Bu zəifdir, ya da bir xətadır, çünki (qardaşını öz haqqından) azad edən haram bir şeyi halal etmiş sayılmaz, sadəcə olaraq ona aid olduğu sabit olan bir haqqı (qardaşının boynundan) düşürmüş olur. Əfv etməyin və haqq sahibinin haqqını düşürməsinin müstəhəb olmasında Kitab və sünnətin nasları aşkar şəkildə bir-birini dəstəkləyir. Ya da İbn Sirin’in sözü ”qeybətimin edilməsini heç vaxt mübah etmirəm” anlamına yozmaq lazımdır və bu, doğrudur, çünki əgər insan “mənim qeybətimi edənlərə irzimi mübah etdim” deyərsə bununla mübah olmaz. Əksinə hər kəsə başqasının qeybətini etmək haram olaraq qalır.”[8] Bu sözlərdən anlayırıq ki, İmam ən-Nəvəvi ilk öncə belə bir sözün xəta olduğunu deyir, çünki qeybətini edən kəsə haqqını halal etmək heç şübhəsiz ki, Allahın haram etdiyini halal etmək anlamında deyildir. Daha sonra ən-Nəvəvi ikinci bir çıxış yolu göstərir və İbn Sirin’in sözlərini səhih bir mənaya həml edir; bir kimsəyə qabaqcadan qeybət edənlərə bunu mübah etməsi caiz deyildir, çünki Allahın haram etdiyi bir şeyi mübah etmək olmaz. Eyni izahı ən-Nəvəvi’dən qabaq əl-Ğazəli söyləyib. O, deyir: “İbn Sirin’in dediyi isə qeybəti edilmədən öncə halal etmək mənasında gözəl bir sözdür, çünki ona başqası üçün qeybəti halal etməsi icazəli deyildir.”[9] Həmçinin əl-Qurtubi bu barədə İbn Sirin’in sözlərini gətirdikdən sonra deyir: “Peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – xəbəri halal etməyə dəlalət edir və bu, hüccətdir, bəyan edicidir. Halal etmə rəhmətə dəlalət edir və bu, əfv etmə baxımındandır.”[10]

Üstəlik fəqihlər kitablarında haqq sahibindən halal etməsini istəməyin qeybətin kəffarəsi üçün şərt olub olmamasını müzakirə edərkən tez-tez “istihləl” sözünü, yəni “halal etməyi tələb etmə” sözünü işlədirlər və heç bir kəs onları buna görə qınamamışdır.

Sözümüzü qısa tutduq və uzatmağa ehtiyac görmədik, çünki məsələ onsuz da ağıl sahibləri üçün aşkar bir məsələdir və burada heç bir müşkil olmamalıdır. Lakin cahilliyin geniş yayıldığını nəzərə aldığımız üçün şübhəni tamamilə dəf etməyi məsləhə gördük və ümid edirik ki, bu yazımızla ortada heç bir sual qalmayacaq. Sonunda Allaha həmd edir, peyğəmbərinə, yaradılmışların ən xeyirlisinə, onun ailəsinə və səhabələrinə salavat və salam olsun deyirik.

 


[1] “Qavaidul-Əhkəm fi Məsalih əl-Ənəm”, 2/121; Məktəbətul-Kulliyyətil-Əzhəriyyə, 1414/1991; Qahirə

[2] “İ’iləmul-Muvaqqi’in an Rabbil-Aləmin”, 4/175; Dar əl-Kutub əl-İlmiyyə, birinci nəşr: 1411/1991, Beyrut

[3] “Müsnəd Əhməd”, 15/377; Muəssəsətur-Risələ, birinci nəşr: 1421/2001, Beyrut;
Kitabı təhqiq edən Şeyx Şueyb Arnavut hədisin əl-Buxari və Muslim’in şərtlərinə görə səhih olduğunu deyir.

[4] “əl-Fəiq fi Ğaribil-Hədis”, 1/312; Darul-Mərifə, ikinci nəşr, Beyrut

[5] “ən-Nihəyə fi Ğaribil-Hədis val-Əsər”, 1/430; əl-Məktəbə əl-İlmiyyə, 1399/1979, Beyrut

[6] “İhyə Ulumid-Din”, 3/154; Darul-Mərifə, Beyrut

[7] “İ’rab əl-Quran”, səh: 1015; Dar əl-Mərifə, ikinci nəşr: 1429/2008, Beyrut

[8] “əl-Əzkər”, səh: 347; Dar əl-Fikr, yeni nəşr: 1414/1994, Beyrut

[9] “İhyə Ulumid-Din”, 3/154

[10] “əl-Cəmi li Əhkəmil-Quran”, 19/407; Muəssəsətur-Risələ, birinci nəşr: 1427/2006, Beyrut