Dəvət və əqidə

Ümumilikdə insanlar olaraq, xüsusilikdə isə müsəlmanlar olaraq qarşılaşdığımız problemlərin səbəblərini öyrənməyə çalışmalıyıq. Bu çətin vəzifəni bütün ömrümüz boyu davam etmək bizə ağır gəlsə də zəruri olduğunu da dərk etməliyik. Ona görə də bu gün dəvətdə qarşılaşdığımız acınacaqlı vəziyyətin səbəblərindən birinə toxunmaq istəyirəm.

 

Dəvətin gəlib durduğu çıxılmaz bir nöqtə vardır və çox təəssüf ki, ağzı olan hər kəs özündə din haqqında danışmaq haqqının olduğunu düşünür. Bəziləri danışaraq dinin sabit hökmlərini inkar ediblər, digərləri “tağut, tağut” deyərək Yer üzündə müsəlman buraxmayıblar, sağa və sola hər kəsi təkfir ediblər, bir başqaları isə “əqidəni bilmək əhəmiyyətlidir” fikrindən yalnış nəticə çıxaraq lazımsız mövzulara girişiblər və bu mövzularla müsəlmanların gündəmini doldururlar. Çox təəssüf ki, bütün bunlar insanların sahib olduğu ən dəyərli resursu zay edir və bu resurs vaxtdır.

Bunların əvəzində müsəlmanlar əslində vaxtlarını daha məsləhətli işlər üçün sərf etməli idilər. Onlar qlobal mübarizəyə qoşularaq dünyəvi mənfəət tərəfdən ümmətə fayda vermək əzminə yiyələnməli idilər. Bu minvalla və doğru niyyət ilə onlar öz axirətlərini də qazana bilərlər. Amma çox təəssüf ki, bunun əvəzinə biz mənasız və vaxt öldürən polemika ilə qarşılaşırıq.

Bəlkə də bu fəsadları alimlərimiz daha öncədən görmüşdülər. Məhz gördükləri üçün bu vəziyyətə gətirib çıxaran qapıların qarşısını almağa çalışıblar. Onların doğru gördüyü bu tədbirlərdən birini bu kiçik məqaləmizdə zikr edəcəyik. Sözümüzün bu yerində qeyd etməliyik ki, İslamda bu dirçəliş hərəkatı xeyli tənzimsiz yürüdüldüyü üçün insan resursları doğru idarə edilə bilmədi. Bu dəvətin etdiyi ən böyük xətalardan biri də əqidə mövzusunda mövcud olan təfsilatlı kitabları siravi insanların mütaliəsinə təqdim etmək idi. Xüsusilə bu tənzimsiz tərcümələr Türkiyədə başladılıb və hələ də davam etməkdədir. Sələfi ortamında “Ğuraba” və bu yöndə tanınan yayım evləri çox əmək sərf edərək avam üçün nəzərdə tutulmamış kitabları avam üçün tərcümə etdilər və üstəlik kitabları daha nəfis, daha məlumatlı etmək üçün dipnotlarını lazımlı və lazımsız məlumatlarla doldurdular. Halbuki tarixən islam alimləri avam kütləni bu mövzulardan uzaq tutmaq üçün çalışıblar. Bu həqiqəti oxucularımıza onlardan gətirəcəyimiz sitatlar ilə təqdim etmək istəyirik.

Bu məqsəd üçün ilk öncə İbn Teymiyyə’dən və onun misalında hədis əhlini təmsil edən alimlərdən başlamaq istəyirik. İbn Teymiyyə deyir: “Vacib olan avam kütləyə nas və icma ilə sabit olmuş ümumi inancları əmr etməkdir və onlara – onların arasında təfriqə və ixtilaf salan - təfsilata dalmağı qadağan etməkdir, çünki təfriqə və ixtilaf Allahın və elçisinin qadağan etdiyi ən ağır şeylərdəndir.[1] İbn Teymiyyə’nin bu sözlərinin eynisi “əl-Fətəva əl-Kubra” kitabında keçir və orada bunu Allahın kəlamı, onun hərf və səslər olub olmaması mövzusunda danışarkən zikr edir. İbn Teymiyyə orada avamın Quranın sadəcə Allahın kəlamı olduğuna və məxluq olmadığına inanmasını kifayətli görür, təfsilata dalmaqlarını doğru görmür.[2] Hətta usulud-din ilə bağlı bəzi mövzularda görüşünü müdafiə etdiyi üçün məhkəməsi olmuş və tutulmuşdur. Bundan sonra ona müxalif olan alimlər məktub yazaraq ondan bəzi şeyləri tələb ediblər. Bu tələblərin içində ondan “avamın yanında sifət hədislərinə və ayələrinə toxunmamaq da tələb olunurdu.[3] Görəsən İbn Teymiyyə bu tələbin qarşısında “xeyr, əsla olmaz, avam kütləyə bu mövzuları çatdırmaq vacibdir” və ya buna yaxın bir mənada cavab verdimi? Onun cavabı bu sözlər oldu: “Amma onun “avamın yanında sifət hədislərinə və ayələrinə toxunmamalıdır” sözünə gəldikdə isə mən qətiyyən heç bir zaman bir ammi ilə bu barədə söz açmamışam.[4] Bir başqa yerdə bu mövzularda yazmağının səbəbini izah edərkən deyir: “Mən heç kimə qarşı həddi aşmamışam, heç kimə “mənim etiqadımla razılaş yoxsa sənə belə edərəm” deməmişəm və heç kimi nə bir rəyi qəbul etməyə, nə də bir əməli etməyə məcbur etməmişəm. Hətta üstəlik sual verənin israrı, dönə-dönə təkidlə tələbindən sonra soruşulmuş bir fətvaya cavab olması halı müstəsna bu barədə heç bir şey yazmamışam və ümumiyyətlə bu mövzularda ilk sözü açaraq insanlara xitab etmək mənim adətim deyildir.[5] Əlbəttə ki, bu məqamda nəbih və zəki bir insan özlüyündə bu sualı verib düşünməlidir ki, əgər bu mövzuları avama öyrətməkdə fayda olsaydı nə üçün İbn Teymiyyə kimi bir alim bu mövzuları avamın yanında açaraq onları öyrətmirdi?! Bu sualın cavabı düşünə bilən insanlardan gizli deyildir. İbn Teymiyyə açıq sözlərlə əqidə mövzusunda təfsilata dalmağın məkruh olduğunu ifadə edir və fiqh məsələləri ilə etiqad məsələri arasındakı bu fərqə diqqət çəkərək deyir: “Beləliklə də bu fərz əməllərin vacibliyinə müəyyən şəkildə etiqad etmək imandandır və burada cənnət və cəhənnəmin halları haqqında gəlmiş xəbərlərdə olduğu kimi ümumi etiqad kifayət etmir. Bu ikisi arasındakı fərq isə budur ki, əmr olunmuş fellərdə – hansılar ki, orada tələb olunan feldir – ümumi etiqad kifayət etmir, əksinə xüsusi bir etiqad olmalıdır. Xəbəri mövzular bundan fərqlənir, çünki Allahın elçisinin öyrətdiyi Rəbbin sifətləri və yenidən diriliş halına mucməl iman gətirmək – bu mucməlliyi təfsilata dalaraq pozmadığı müddətdə - kifayət edir. Buna görə də əqidədə icmal ilə kifayətləniblər və davaya, fitnəyə gətirib çıxaran təfsilatı isə xoş görməyiblər...[6]

Hədis əhlini təmsil edən bir başqa nümayəndə hicri 909-cu ildə vəfat etmiş İmam Cəməluddin Yusuf bin əl-Həsən bin Abdilhədi əd-Diməşqi’dir. İbnul-Mibrad ləqəbi ilə tanınmış bu hənbəli alimi “Muğni Zəvil-Əfhəm anil-Kutubil-Kəsirati fil-Əhkəm” adlı bir kitab yazıb. Kitabın adından anlaşıldığı kimi burada çox sayda kitaba ehtiyac qoymayacaq şəkildə hökmləri bir araya toplayıb. Əşraf bin Abdilmaqsud’un təhqiqində kitabın mətni 19-cu səhifədən başlayır. 22-ci səhifədə “insana dinin əslindən bilməsi vacib olan şeylər haqqında bab” başlığı ilə bir bölmə açıb və bölməni bu sözləri ilə başlayır: “Aləmi Yaradan vahiddir, əhəddir, təkdir, saməddir, eşidəndir, görəndir, danışandır, həmişə diridir, qadirdir, alimdir....” və bu şəkildə etiqad edilməsi vacib olan məsələləri zikr edir. Bir səhifə yarımlıq mətnin sonuncu cümlələri isə bunlardır: “Cənnət haqdır, cəhənnəm haqdır və qiyamət günü şübhəsiz ki, gələcək və Allah qəbirdəkiləri yenidən dirildəcək. Etiqadda bir miqdarı aşıb keçmə və özünü elə bir mövzuya daxil etmə ki, onu öyrənmədiyinə görə Allah sənə əzab verməyəcək və o mövzuda – xüsusilə də bizim bu zamanda – elə bir söz söyləyərsən ki, sahibi kafir edəcək və ya münkər bir söz ola bilər.[7] Beləliklə də əsrinin ən böyük alimlərindən sayılan bu imam deyir ki, bir müsəlmana bir səhifəlik yazıdakı etiqada inanmaq kifayət edir. Üstəlik o həddi aşmağı da qadağan edir və təfsilata dalmağın təhlükəli olduğunu vurğulayır.

Əhməd bin Abdirrahmən bin Qudəmə əl-Məqdisi “Muxtəsar Minhəc əl-Qasidin” kitabında deyir: “Avamın fəlakətlərindən biri də onların Allahın – subhənəhu və taələ – sifətləri və kəlamı haqqında soruşmaqlarıdır. Bil ki, şeytan ammiyə aşılayır ki, “sən elmə dalmaqla alimlərdən və fəzilət əhlindən olursan”, beləliklə də ona bu hal o qədər sevdirilir ki, bilmədiyi halda küfr olan bir söz söyləyir. Peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – deyib: “İnsanlar o qədər sual verirlər ki, az qalıb ki, axırda soruşsunlar: “Məxluqları Allah yaradıb, bəs Allahı kim yaradıb?” Avamın elmin qarışıq hissələri haqqında sual verməkləri ən böyük fəlakətlərdəndir; onların sifətlərin mənalarını araşdırmaqları onların məsləhəti üçün deyil, əksinə onları fəsada uğradır, çünki onlara vacib olan sadəcə təslim olmaqdır. Ona görə də ammi üçün ən yaxşısı Quranda varid olana iman etmək, sonra da heç bir araşdırma etmədən Allahın elçisinin gətirdiklərinə təslim olmaqdır və ibadətlərlə məşğul olmaqdır.[8] Bu sözlərin əsli əslində Əbu Həmid əl-Ğazəli’yə aiddir. O, “İhyə Ulumid-Din” kitabında deyir: “Avamın Allahın sifətləri haqqında, Onun kəlamı haqqında, hərflər haqqında, onların qədim yoxsa muhdəs olması haqqında soruşmaqları (bir fəlakətdir). Onlara vacib olan Quranda olanlarla əməl etməklə məşğul olmaqdır, amma bu, insan nəfsinə ağır gəlir və artıq mövzulara dalmaq isə qəlbə asan gəlir. Ammi elmə girişməkdən fərəhlənir, çünki şeytan ona aşılayır ki, “sən alimlərdənsən və fəzilət əhlindənsən”, beləliklə də ona bu hal o qədər sevdirilir ki, bilmədiyi halda küfr olan bir söz söyləyir. Amminin işlədiyi bütün böyük günahlar onun üçün elmi mövzularda, xüsusilə də Allahla, Onun sifətləri ilə bağlı məsələlərdə danışmağından daha salamatdır.[9] əl-Ğazəli’nin bu dediklərini Əbul-Fərac İbnul-Cəvzi təsdiqləmiş və “Minhəcul-Qasidin” kitabında iqrar etmişdir. Məlumdur ki, İbnul-Cəvzi “Minhəcul-Qasidin” kitabında əl-Ğazəli’nin “İhyə Ulumud-Din” kitabını təhzib etmiş, təmizləmiş və orada yalnız doğru hesab etdiyi fikirləri saxlamışdır. Ondan sonra Əhməd bin Abdirrahmən bin Qudəmə gələrək İbnul-Cəvzi’nin kitabını ixtisar etmişdir və onun içində yalnız doğru və faydalı hesab etdiklərini saxlamışdır. Muhəmməd bin Muhəmməd əl-Huseyni əz-Zəbidi “İthəfus-Sədətil-Muttəqin” kitabında əl-Ğazəli’nin bu sözlərini şərh edərkən təsdiqləyir və heç bir etiraza yer vermir. Yuxarıda İbn Teymiyyə, İbnul-Mibrad kimi alimləri hədis əhlinin təmsilində zikr etdiksə burada əl-Ğazəli’ni mütəkəllimlərdən misal olaraq gətiririk. Bu nöqtədə hədis əhli ilə mütəkəllimlərin ittifaq halında olduğunu görürük.

Əbu Həmid əl-Ğazəli “ər-Risələ əl-Va’ziyyə” kitabında deyir: “Mükəlləfə etiqad etməsi vacib olan ən az miqdar “lə iləhə illəllah, Muhəmmədun rasulullah” sözündən tərcümə etdiyi mənadır. Allahın elçisini təsdiq etdikdən sonra onu Allahın sifətləri haqqında (xəbər verdiklərində də) təsdiq etməsi lazımdır ki, Allah həmişə diridir, qadirdir, alimdir, danışandır, iradə sahibidir, Onun tayı, bərabəri, bənzəri yoxdur və O, eşidən və görəndir. Bu sifətlərin həqiqətini araşdırmaq, Allahın kəlam və elm sifətlərinin və digər sifətlərinin qədim yoxsa muhdəs olduğunu araşdırmaq onlara vacib deyildir. Hətta əgər bu sual ölənə qədər heç vaxt onun ağlına gəlməzsə mömin olaraq ölər. Eləcə də mütəkəllimlərin araşdırıb ortaya çıxardıqları dəlilləri öyrənmək də ona vacib deyildir. Əksinə nə zaman ki, heç bir dəlilsiz və burhansız mücərrəd iman ilə qəlbində haqqı təsdiq etmək hasil olarsa o zaman o, mömindir və Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – onları bundan artığı ilə mükəlləf qılmayıb. Bədəvi ərəblər və xalqın avamı məhz bu mucməl etiqad üzərində həmişə olublar. Hansısa bir şəhərdə bu mövzuları, kəlam sifətinin qədimliyi və hüdusu, istivanın, nüzulun və başqa sifətlərin mənası və bunun kimi məsələləri eşidib bilən kəs isə müstəsnadır; əgər bunu ağlına vurub yadda saxlamazsa, ibadəti və əməli ilə məşğul olmağa davam edərsə bundan onun üçün heç bir sıxıntı yoxdur. Amma bunu əgər zehninə salarsa ona vacib olan ən az miqdarı sələfin etiqad etdiyinə etiqad etməkdir; beləliklə də Quranın qədim olduğuna etiqad etsin, necə ki, sələf demişdir: “Quran Allahın kəlamıdır, məxluq deyildir.” İstivanın (və eləcə də digər sifətlərin) haqq olduğuna, ehtiyac olmadan haqqında sual verməyin bidət olduğuna, keyfiyyətinin isə bilinmədiyinə etiqad etməlidir. Bu şəkildə şəriətin gətirdiyi hər bir şeyə həqiqətlərini və keyfiyyətlərini araşdırmadan mucməl bir iman ilə iman etməlidir.[10] Bu fikri əl-Ğazəli bir çox kitabında səsləndirir. Bu nöqtədə İbn Teymiyyə də, İbnul-Mibrad da və digər hədis əhli də mütəkəllimlərin imamı əl-Ğazəli ilə razılaşırlar və bu, onların arasındakı ixtilaf nöqtələrindən biri deyildir. Hər iki tərəf də özündə ixtilafı daşıyan təfsilatı öyrənməyi avam kütləyə vacib görməyiblər, əksinə yuxarıda İbn Teymiyyə’nin sözlərindən oxuduğumuz kimi bunun qadağan edilməsi lazım olduğunu deyib.

Alləmə Əhməd bin Həmdən əl-Hərrani əl-Hənbəli (h. 603-695) deyir: “Muftiyə (avam soruşduqda) etiqad məsələlərində hansısa bir şey barəsində təfsilatlı cavab vermək olmaz, əksinə sual verənə və digər avam kütləyə əslən bu mövzuya dalmağı qadağan etməli və onlara etiqadda təfsilatsız şəkildə mucməl iman ilə kifayətlənməyi əmr etməlidir.[11] İbn Həmdən daha sonra bu barədə sələfin məzhəbinin mucməl şəkildə iman etmək olduğunu, Allahı məxluqata bənzətməmək, sifətlərini təvil etməmək olduğunu qeyd edir. Daha sonra bu barədə əl-Ğazəli’dən fərqli sitatlar gətirərək bu nöqtəni gücləndirir. İbn Həmdən’in zikr etdiyi bu hökm fəqihlərin qəbul etdikləri və kitablarında zikr etdiyi bir hökmdür. Burhənuddin Əbu İshaq İbrahim bin Muhəmməd ibn Muflih deyir: “Kəlam elmində fətva vermək icazəli deyildir, əksinə sual verənin ondan qadağan edilməsi lazımdır. (Ümumilikdə) avama bunu qadağan etmək daha münasibdir. Hamıya mucməl şəkildə iman etmək əmr olunur.[12] Şərəfuddin Əbun-Nəcə Musa bin Əhməd əl-Həccəvi (h. 895-968) hənbəli məzhəbindəki iki ən etibarlı mətndən biri sayılan “əl-İqna” kitabında İbn Həmdən’in yuxarıdakı sözlərini zikr edir. Kitabı şərh edən əl-Buhuti isə şərhində Burhənuddin İbn Muflih’in sözlərinə yer verir.

Zahir olan budur ki, İbn Həmdən bu sözlərini məşhur şafi’i alimi və mühəddisi İbnus-Saləh əş-Şəhrazuri’dən (h. 577-643) götürüb. İbnus-Saləh “Ədəbul-Mufti val-Mustəfti” kitabında deyir: “(Muftinin) etiqadi məsələlərdən bir şey barəsində fətva soruşulsa təfsilat ilə fətva verməsi olmaz, əksinə fətva soruşana və sair avam kütləyə bunu əslən qadağan etməlidir və onlara bu mövzuda heç bir təfsilata dalmadan icmali olaraq iman etməklə kifayətlənməklərini əmr etməlidir.[13] İmam Əbu Zəkəriyya ən-Nəvəvi (h. 631-676) İbnus-Saləh’in bu sözlərini təsdiq məzmununda “əl-Məcmu Şərh əl-Muhəzzəb” kitabında və “Ədəbul-Fətva val-Mufti val-Mustəfti” kitabında nəql edib.

Əgər diqqətlə ən qədim əqidə kitablarına fikir versək görəcəyik ki, bu kitablar çox qısa və mucməl şəkildə yazılıb, təfsilata yer verilməyib. ət-Tahavi’nin, İbn Əbi Zeyd əl-Qayravani’nin, Əbu Bəkr əl-İsmə’ili’nin, İsmail əs-Sabuni’nin və digərlərinin əqidə sahəsində yazdıqları kitabları çox müxtəsərdir. Zahir olan budur ki, bu kitabların müəllifləri o miqdarın əqidədə kifayət etdiyinə inanırdılar. Azərbaycanda dəvət sahəsində bu fikrin hakim olması önəmlidir və əqidədə təfsilat daşıyan polemika və müzakirələrə son qoyulmalıdır. Bizdən müsəlmanlar olaraq tələb olunan mucməl şəkildə sadə cümlələr ilə iman etmək, təsdiq etmək və təslim olmaqdır. Bu, etiqadla bağlı olan miqdardır. Əməllərə gəldikdə isə fiqhdən və şəriətdən ehtiyacımız olan miqdarını öyrənməliyik və fiqhi məsələlərdə dəlillərə qarışmamalıyıq, çünki dəlilləri ələk-fələk etmiş müctəhidlər ixtilafdan qurtula bilməyiblərsə siravi müsəlmanların qurtulması mümkün deyildir. Bir də əxlaq mövzuları vardır. Əxlaq, ədəb, qəlb əməlləri kimi mövzularda hər hansı bir məhdudiyyət yoxdur, çünki bu elm nəfsin tərbiyyəsi üçün su və hava kimi zəruridir. Dəvətimizin əksər hissəsini bu təşkil etməlidir. Dediyimiz bu miqdarla kifayətlənsək və vaxtımızın əsas hissəsini ibadətlərimizə ayırsaq və bununla yanaşı dünya həyatında faydalı məsləklərə yiyələnsək, ümmətin rifahı üçün mübarizə versək Allahın bu dünyada bizdən tələb etdiyini yerinə yetirmiş olacağıq. Əgər sahib olduğun məslək həkimlikdirsə o zaman səndən tələb olunan ən üst səviyyədə bir həkim olmaqdır və ətrafındakı insanlara fayda verməkdir. Əgər məsləkin mühəndisliklə bağlıdırsa o zaman səndən tələb olunan zəkalı və etibarlı bir mühəndis olmaqdır ki, cəmiyyətin problemlərini keyfiyyətli və davamlı olaraq həll edə biləsən. Kim vaxtını əqidədəki ixtilaflı mövzulara ayırırsa, fiqhdəki dəlillərin mübahisəsinə ayırırsa o, dünyəvi məsləkdə yarımçıq olacaqdır. Alimlərimiz də bu fəsadı gördükləri üçün avam kütləni, yəni bizi və sizi əqidədə icmal ilə kifayətlənməyə çağırıblar, təfsilata dalmağı isə bizə qadağan ediblər. əl-Ğazəli deyir: “Ümumiyyətlə avam üçün (təfsilatları) araşdırmaq qapısını açmaq doğru deyildir, çünki bu, xalqın ayaq üstə durmasını və xüsusi təbəqənin güzəranının davamlı olmasını sağlayan ixtisaslaşmaları aradan qaldıracaq.[14]



[1] “Məcmu əl-Fətəva”, 12/237;

[2] Bax: “əl-Fətəva əl-Kubra”, 6/462-463;

[3] “Məcmu əl-Fətəva”, 5/264;

[4] “Məcmu əl-Fətəva”, 5/266;

[5] “Məcmu əl-Fətəva”, 3/243;

[6] “Məcmu əl-Fətəva”, 20/99;

[7] “Muğni Zəvil-Əfhəm”, səh: 23;

[8] “Muxtəsar Minhəc əl-Qasidin”, səh: 177-178;

[9] “İhyə Ulumid-Din”, 3/162-163;

[10] “Məcmuatu Rasəil əl-İməm əl-Ğazəli”, səh: 318;

[11] “Sifətul-Fətva val-Mufti val-Mustəfti”, səh: 44; Kitabı təhqiq edən Şeyx əl-Albani bu baxımdan müəllifə heç bir etiraz etmir.

[12] “əl-Mubdi’ fi Şərhil-Muqni”, 8/158;

[13] “Ədəbul-Mufti val-Mustəfti”, səh: 153;

[14] “İhyə Ulumid-Din”, 1/58;