Müsəlmana vacib olan ilk vacib

Alləmə Əhməd Zərruq əl-Burnusi  (846-899) deyir:

قال الشيخ الإمام العالم الرباني أبو محمد بن أبي جمرة – رضي الله عنه - : "ونقل الباجي عن شيخه السمناني أن القول بأن أول الواجبات النظر والاستدلال مسألة من الاعتزال بقيت في المذهب على من اعتقدها"

əş-Şeyx, əl-İmam, rabbani alim Əbu Muhəmməd bin Əbi Cəmra – radiyəllahu anhu – dedi: “əl-Bəci öz şeyxi əs-Səmnəni’dən nəql etdi ki, (müsəlmana) vacib olan şeylərin ən birincisinin (Allahın mövcudluğu barəsində) zehni düşüncə və əqli dəlillər gətirmə olması görüşü (əşarilik) məzhəbində buna etiqad edənlər arasında mötəziləlikdən qalmış bir məsələdir.

 

“Şərh əl-Muqaddimə əl-Qurtubiyyə”, səh: 106; Darut-Turas/Dar İbn Həzm, birinci nəşr: 1426/2005, Əlcəzair/Beyrut

 

əs-Səmnəni isə Qadi Əbu Cəfər Muhəmməd bin Əhməd əs-Səmnəni’dir. İraqın zamanında hənəfi qazilərindən biri olmuşdur, əşari alimidir. Hicri 361-ci ildə doğulmuş və hicri 444-cü ildə vəfat etmişdir. Əşarilərin ikinci imamı əl-Qadi əl-Bəqilləni’nin ən böyük tələbələrindəndir.

Zehni düşüncə (nəzər) və əqli dəlillər gətirmə (istidləl) isə kəlam elmindəki məsələlərdən bir məsələdir. Kəlam alimlərinin böyük əksəriyyətinə görə bir müsəlmanın nəzəri dəlillər ilə Allaha inanması vacibdir, yəni Allaha sadəcə təqlid yolu ilə inanmamalı, lakin əqli dəlillərə əsaslanaraq Allahın mövcudluğuna inanmalıdır. Hətta kəlam alimlərinin bir çoxuna görə təqlid ilə Allaha inananın imanı səhih deyildir. Bu görüş əşarilərə mötəzilədən keçmiş bir görüşdür və əşarilərin imamlarından biri buna şahidlik edir.